नागझिरा वन्यजीव अभयारण्य (Nagzira Wildlife Sanctuary) हे पूर्व विदर्भातील गोंदिया व भंडारा जिल्ह्यांच्या सीमेवर वसलेले जैवविविधतेने समृद्ध संरक्षित क्षेत्र आहे. सुरुवातीला मुंबई वन्य पशू व पक्षी संरक्षण कायदा, १९५१ (Bombay Wild Animals and Wild Birds Protection Act, 1951) अंतर्गत आणि नंतर वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ (Wildlife Protection Act, 1972) अंतर्गत संरक्षित क्षेत्र म्हणून अधिसूचित करण्यात आले.
मध्य भारतातील सातपुडा-मैकल लँडस्केपमधील व्याघ्र भ्रमणमार्गांचा (Tiger Corridors) हा एक कळीचा दुवा मानला जातो. कान्हा, पेंच, ताडोबा-अंधारी या प्रमुख व्याघ्र अधिवासांना जोडणारा हा नैसर्गिक मार्ग वन्यजीवांच्या जनुकीय देवाणघेवाणीसाठी अत्यंत मोलाचा आहे. नागझिरा परिसराचे पर्यावरण संवर्धन महत्त्व लक्षात घेऊन २०१३ मध्ये घोषित करण्यात आलेल्या ‘नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्प’ (Navegaon-Nagzira Tiger Reserve – NNTR) मध्ये या मूळ नागझिरा अभयारण्याचा समावेश गाभा क्षेत्रात (Core Area) करण्यात आला आहे.
अभयारण्याची महत्त्वाची माहिती — Quick Reference Table
| घटक (Feature) | अधिकृत माहिती (Official Details) |
| अधिकृत नाव | नागझिरा वन्यजीव अभयारण्य (Nagzira Wildlife Sanctuary) |
| जिल्हा व तालुके | गोंदिया (प्रमुख भाग – गोरेगाव, तिरोडा तालुका) व भंडारा जिल्हा |
| स्थापनेचे वर्ष (अधिसूचना) | ३ जून १९७० (अधिसूचना क्र. WLP 1969/228601-Y) |
| एकूण क्षेत्रफळ (चौ.किमी.) | १५२.८१ चौ. किमी. |
| भौगोलिक प्रदेश / डोंगररांग | सातपुडा पर्वतरांगेच्या दक्षिणेकडील टेकड्या (मैकल उपरांगेचा भाग) |
| प्रमुख नद्या / जलस्रोत | वैनगंगा नदीचे उपखोरे; नागझिरा तलाव, चोरखामारा जलाशय |
| वनाचा प्रकार (Forest Type) | दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी वने (Southern Tropical Dry Deciduous Forest – 5A/C3) |
| प्रमुख वन्यजीव (Flagship Species) | पट्टेरी वाघ (Tiger), बिबट्या (Leopard), रानगवा (Indian Gaur), रानकुत्रा / ढोल (Dhole) |
| संबंधित व्याघ्र प्रकल्प | नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्प (NNTR – २०१३, भारतातील ४४ वा व्याघ्र प्रकल्प) |
(टीप: शेजारील ‘नवीन नागझिरा अभयारण्य’ २०१२ मध्ये अधिसूचित करण्यात आले असून त्याचे स्वतंत्र क्षेत्रफळ १५१.३३ चौ. किमी. आहे).
भौगोलिक स्थान व भूरूप (Geographical & Physical Features)
- अक्षांश व रेखांश विस्तार: अंदाजे २१°१२’ उत्तर ते २१°२१’ उत्तर अक्षांश आणि ७९°५२’ पूर्व ते ८०°०२’ पूर्व रेखांश दरम्यान.
- भूरूप (Physical Terrain): हा प्रदेश प्रामुख्याने उथळ दऱ्या, लहान टेकड्या आणि विखुरलेल्या पठारांनी युक्त असा खडकाळ भूप्रदेश आहे. सरासरी समुद्रसपाटीपासून उंची साधारण २५० मीटर ते ५५० मीटर दरम्यान आढळते.
- जलप्रणाली व पाणलोट क्षेत्र (Drainage & Waterbodies): हा संपूर्ण भाग गोदावरी नदीच्या उपखोऱ्यातील वैनगंगा नदीच्या जलप्रणालीत येतो. अभयारण्याच्या केंद्रस्थानी मानवनिर्मित परंतु नैसर्गिक अधिवास बनलेला ऐतिहासिक ‘नागझिरा तलाव’ आहे. याशिवाय अभयारण्याच्या सीमेलगत ‘चोरखामारा जलाशय’ (Chorkhamara Tank) असून ते स्थलांतरित पाणपक्ष्यांचे प्रमुख केंद्र आहे.
- हवामान व पर्जन्य: हवामान उष्ण व विषम स्वरूपाचे (Dry tropical) आहे. उन्हाळ्यात कमाल तापमान ४५° से. च्या पुढे जाते, तर हिवाळ्यात तापमान १०° ते १२° से. पर्यंत खाली येते. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांपासून वार्षिक सरासरी १,१०० मिमी ते १,३०० मिमी पाऊस पडतो.
स्थापना, अधिसूचना व कायदेशीर पार्श्वभूमी
- प्राथमिक व मूळ अधिसूचना (१९७०): तत्कालीन महाराष्ट्र शासनाने महसूल व वन विभागाच्या ३ जून १९७० च्या अधिसूचनेनुसार (No. WLP 1669/228601-Y) मुंबई वन्य पशू व पक्षी संरक्षण कायदा, १९५१ अन्वये १५२.८१ चौ. किमी. क्षेत्रावर ‘नागझिरा अभयारण्य’ घोषित केले.
- वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ अंतर्गत मान्यता: १९७२ चा केंद्रीय कायदा लागू झाल्यानंतर या क्षेत्राला अधिकृत वन्यजीव अभयारण्याचा (Wildlife Sanctuary) दर्जा कायम ठेवण्यात आला.
- पर्यावरण संवेदी क्षेत्र (Eco-Sensitive Zone – ESZ): पर्यावरण (संरक्षण) कायदा, १९८६ अंतर्गत केंद्रीय पर्यावरण व वने मंत्रालयाने (MoEFCC) नागझिरा परिसराभोवती ESZ अधिसूचना जारी करून अनियंत्रित खाणकाम व प्रदूषणकारी प्रकल्पांवर निर्बंध लादले आहेत.
- व्याघ्र प्रकल्प समावेश (२०१३): राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या (NTCA) मान्यतेने १२ डिसेंबर २०१३ रोजी नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्प (NNTR) अधिसूचित झाला. या प्रकल्पाच्या ६५३.६७ चौ. किमी. कोअर क्षेत्रामध्ये नागझिरा (१५२.८१ चौ. किमी), नवीन नागझिरा (१५१.३३ चौ. किमी), नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान (१२९.५८ चौ. किमी), नवेगाव अभयारण्य (१२२.७६ चौ. किमी) आणि कोका अभयारण्य (९७.६२ चौ. किमी) यांचा समावेश होतो.
वनस्पती व वनसंपदा (Flora & Habitat)
चॅम्पियन आणि सेठ यांच्या वन वर्गीकरणानुसार (Champion & Seth Classification) या अभयारण्यातील वने मुख्यत्वे ५A/C३ (Southern Tropical Dry Deciduous Forests – दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी वने) या प्रकारात मोडतात:
- वृक्ष प्रजाती: सागवान (Teak – Tectona grandis) हा मुख्य आर्थिक व संरक्षणात्मक वृक्ष आहे. याशिवाय ऐन (Crocodile bark tree), धावडा (Dhaora), हळदू (Haldu), तेंडू (Tendu), मोह (Mahua), बीजा (Bija), कुसुम, आवळा आणि शिरीष मोठ्या प्रमाणात आढळतात.
- कॅनॉपी वैशिष्ट्ये (Canopy): शुष्क पानगळी वनांमुळे हिवाळ्याच्या शेवटी आणि उन्हाळ्यात (फेब्रुवारी ते मे) झाडांची पाने पूर्ण गळतात, ज्यामुळे वनाचा वितान (Canopy cover) विरळ होतो.
- गवताळ अधिवास व बांबू: टेकड्यांच्या उतारांवर बांबूची दाट बेटे (विशेषतः मानवेवेल बांबू – Dendrocalamus strictus) आढळतात. पाणथळ भागांजवळ गवताळ कुरणे (Meadows) शाकाहारी प्राण्यांसाठी अन्नाचा मुख्य स्रोत आहेत.
वन्यजीव विविधता (Fauna)
१. सस्तन प्राणी (Mammals)
- पट्टेरी वाघ (Tiger – Panthera tigris): धोक्यात असलेली प्रजाती (Endangered – IUCN). कान्हा-पेंच-ताडोबा कॉरिडॉरमधील महत्त्वाचा वावर.
- बिबट्या (Indian Leopard – Panthera pardus fusca): असुरक्षित (Vulnerable – IUCN).
- रानगवा (Indian Gaur – Bos gaurus): असुरक्षित (Vulnerable).
- रानकुत्रा / ढोल (Asiatic Wild Dog / Dhole – Cuon alpinus): धोक्यात असलेली प्रजाती (Endangered). कळपाने शिकार करणारा शिकारी.
- इतर भक्षक व शाकाहारी: अस्वल (Sloth Bear – Vulnerable), चौशिंगा (Four-horned antelope – Vulnerable), सांबर, चितळ, भेकर, निलगाय, रानडुक्कर, उदमांजर (Common Palm Civet), आणि खवले मांजर (Pangolin).
२. पक्षी जीवन (Avifauna)
- बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी (BNHS) आणि बर्डलाइफ इंटरनॅशनलने या भागाला महत्त्वाचे पक्षी क्षेत्र (Important Bird Area – IBA) म्हणून मान्यता दिली आहे.
- येथे स्थानिक व स्थलांतरित मिळून १६० हून अधिक पक्षी प्रजातींची नोंद आहे.
- प्रमुख पक्षी: बार-हेडेड गूज (Bar-headed Goose – लडाख व तिबेटमधून येणारा हिवाळी पाहुणा, जो चोरखामारा जलाशयावर मोठ्या संख्येने येतो), सर्प गरुड (Crested Serpent Eagle), मत्स्य गरुड (Grey-headed Fish Eagle), नवरंग (Indian Pitta), मलबार धनेश (Malabar Pied Hornbill).
३. सरपटणारे प्राणी व उभयचर (Reptiles & Amphibians)
- सरपटणारे प्राणी: भारतीय अजगर (Indian Rock Python), धामण (Rat Snake), नाग (Indian Cobra), फुरसे / घोणस (Russell’s Viper), आणि घोरपड (Bengal Monitor).
- उभयचर: झाडावरील बेडूक (Tree Frog), बुलफ्रॉग (Indian Bullfrog), आणि दुर्मिळ मानला जाणारा Uperodon montanus.
MPSC परीक्षेच्या दृष्टीने संभाव्य संभ्रम (Exam Traps & Confusions)
- नागझिरा वि. नवीन नागझिरा (Nagzira vs. New Nagzira):
- संभ्रम: परीक्षार्थी दोन्ही एकच मानतात.
- वस्तुस्थिती: नागझिरा (जुने) १९७० चे असून क्षेत्रफळ १५२.८१ चौ.किमी. आहे; तर नवीन नागझिरा अभयारण्य २०१२ मध्ये घोषित झाले असून त्याचे क्षेत्रफळ १५१.३३ चौ.किमी. आहे.
- नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान वि. नवेगाव अभयारण्य वि. नागझिरा:
- नवेगाव हे राष्ट्रीय उद्यान (National Park – १९७५) असून त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १२९.५८ चौ.किमी. आहे.
- नवेगाव वन्यजीव अभयारण्य हे २०१२ मधील स्वतंत्र क्षेत्र आहे (१२२.७६ चौ.किमी.).
- नागझिरा हे राष्ट्रीय उद्यान नाही, तर ते वन्यजीव अभयारण्य (WLS) आहे.
- जिल्हा सीमांचा संभ्रम (Gondia vs. Bhandara):
- १९९९ पूर्वी गोंदिया जिल्हा स्वतंत्र नव्हता (भंडारा जिल्ह्याचा भाग होता). त्यामुळे जुन्या संदर्भात नागझिरा भंडारा जिल्ह्यात दाखवले जाई.
- सद्यस्थितीत नागझिरा अभयारण्याचा मुख्य भूभाग गोंदिया जिल्ह्यात (गोरेगाव/तिरोडा तालुका) येतो, तर काही लगतचा बफर व कॉरिडॉर भाग भंडारा जिल्ह्याशी संलग्न आहे.
- कोअर वि. बफर क्षेत्र (व्याघ्र प्रकल्प):
- नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्पाचे एकूण क्षेत्र सुमारे १,८९४.९४ चौ.किमी. आहे (कोअर: ६५३.६७ चौ.किमी. + बफर: १,२४१.२७ चौ.किमी.). परीक्षेत केवळ नागझिरा अभयारण्याचे क्षेत्र विचारले (१५२.८१ चौ.किमी.) की संपूर्ण व्याघ्र प्रकल्पाचे (NNTR), यावर लक्ष ठेवावे.
MPSC सराव प्रश्न (10 Multi-Choice Questions)
प्रश्न १ (Multi-statement)
नागझिरा वन्यजीव अभयारण्यासंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
(अ) नागझिरा अभयारण्याची मूळ अधिसूचना १९७० मध्ये जारी करण्यात आली होती.
(ब) हे अभयारण्य पूर्णपणे गोदावरी नदीच्या मुख्य पात्रात स्थित आहे.
(क) २०१३ मध्ये अधिसूचित करण्यात आलेल्या नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्पाचा हा भाग आहे.
वरीलपैकी कोणते/ती विधान/ने बरोबर आहेत?
(A) फक्त (अ) आणि (ब)
(B) फक्त (ब) आणि (क)
(C) फक्त (अ) आणि (क)
(D) (अ), (ब) आणि (क) सर्व
उत्तर: (C) फक्त (अ) आणि (क)
स्पष्टीकरण: विधान (अ) बरोबर आहे, नागझिरा अभयारण्य ३ जून १९७० रोजी अधिसूचित झाले. विधान (ब) चूक आहे, कारण हे अभयारण्य गोदावरीच्या मुख्य पात्रात नसून वैनगंगा नदीच्या उपखोऱ्यात येते. विधान (क) बरोबर आहे, २०१३ मध्ये स्थापन झालेल्या नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्पाच्या कोअर क्षेत्रात नागझिरा समाविष्ट आहे.
प्रश्न २ (Multi-statement)
महाराष्ट्रातील संरक्षित क्षेत्रांच्या संदर्भात खालील विधानांचे परीक्षण करा:
(अ) नागझिरा आणि नवीन नागझिरा या दोन्ही अभयारण्यांचे क्षेत्रफळ प्रत्येकी १५० चौ.किमी. पेक्षा जास्त आहे.
(ब) नागझिरा अभयारण्य प्रामुख्याने उष्णकटिबंधीय सदाहरित वनांनी वेढलेले आहे.
(क) बार-हेडेड गूज हा हिवाळी स्थलांतरित पक्षी अभयारण्यालगतच्या चोरखामारा जलाशयावर आढळतो.
योग्य पर्याय निवडा:
(A) फक्त (अ) व (ब)
(B) फक्त (अ) व (क)
(C) फक्त (क)
(D) (अ), (ब) आणि (क) सर्व
उत्तर: (B) फक्त (अ) व (क)
स्पष्टीकरण: विधान (अ) बरोबर आहे (नागझिरा: १५२.८१ चौ.किमी., नवीन नागझिरा: १५१.३३ चौ.किमी.). विधान (ब) चूक आहे, कारण नागझिरामध्ये दक्षिण उष्णकटिबंधीय ‘शुष्क पानगळी’ वने (Dry Deciduous Forests) आढळतात, सदाहरित नाहीत. विधान (क) बरोबर आहे, बार-हेडेड गूज हा पक्षी चोरखामारा जलाशयावर नियमित हिवाळी स्थलांतर करतो.
प्रश्न ३ (Multi-statement)
‘नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्प’ (NNTR) मधील समाविष्ट घटकांबाबत खालील विधाने विचारात घ्या:
(अ) यामध्ये नागझिरा, नवीन नागझिरा आणि कोका या अभयारण्यांचा समावेश होतो.
(ब) हा महाराष्ट्रातील पहिला व्याघ्र प्रकल्प आहे.
(क) हा व्याघ्र प्रकल्प पेंच आणि कान्हा या राष्ट्रीय उद्यानांमधील वन्यजीव भ्रमणमार्ग म्हणून कार्य करतो.
वरीलपैकी कोणती विधाने सत्य आहेत?
(A) फक्त (अ) आणि (ब)
(B) फक्त (ब) आणि (क)
(C) फक्त (अ) आणि (क)
(D) सर्व विधाने सत्य आहेत
उत्तर: (C) फक्त (अ) आणि (क)
स्पष्टीकरण: विधान (अ) बरोबर आहे (नागझिरा, नवीन नागझिरा, नवेगाव, कोका ही संरक्षित क्षेत्रे NNTR मध्ये आहेत). विधान (ब) पूर्णपणे चुकीचे आहे; महाराष्ट्रातील पहिला व्याघ्र प्रकल्प ‘मेळघाट’ (१९७३-७४) हा आहे, तर नवेगाव-नागझिरा हा २०१३ मध्ये घोषित झालेला ५ वा (भारतातील ४४ वा) प्रकल्प आहे. विधान (क) भौगोलिक कॉरिडॉरच्या दृष्टीने अगदी अचूक आहे.
प्रश्न ४ (Multi-statement)
नागझिरा अभयारण्यातील जैवविविधतेबाबत खालील विधाने वाचा:
(अ) रानगवा (Gaur) ही या वनातील प्रमुख शाकाहारी प्रजाती आहे.
(ब) नागझिरा परिसराचा समावेश IBA (Important Bird Area) च्या यादीत करण्यात आलेला आहे.
(क) येथे आढळणारा रानकुत्रा (Dhole) हा IUCN च्या लाल सूचीनुसार ‘Critically Endangered’ गटात मोडतो.
कोणते विधान/ने असत्य आहे/आहेत?
(A) फक्त (अ)
(B) फक्त (क)
(C) फक्त (ब) आणि (क)
(D) यापैकी नाही
उत्तर: (B) फक्त (क)
स्पष्टीकरण: विधाने (अ) आणि (ब) सत्य आहेत. विधान (क) असत्य आहे कारण रानकुत्रा (Dhole / Asiatic Wild Dog – Cuon alpinus) हा ‘धोक्यात आलेला’ (Endangered – EN) या श्रेणीत आहे, तो ‘अतिसंकटग्रस्त’ (Critically Endangered – CR) नाही.
प्रश्न ५ (Match the Following – जोड्या लावा)
खालील अभयारण्ये आणि त्यांच्या अधिसूचनेचे वर्ष यांच्या योग्य जोड्या जुळवा:
| गट ‘अ’ (संरक्षित क्षेत्र) | गट ‘ब’ (अधिसूचना वर्ष) |
| I. नागझिरा अभयारण्य | १. २०१३ |
| II. नवीन नागझिरा अभयारण्य | २. १९७० |
| III. कोका अभयारण्य | ३. १९७५ |
| IV. नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान | ४. २०१२ |
पर्याय:
(A) I-२, II-४, III-१, IV-३
(B) I-४, II-२, III-१, IV-३
(C) I-२, II-१, III-४, IV-३
(D) I-३, II-४, III-२, IV-१
उत्तर: (A) I-२, II-४, III-१, IV-३
स्पष्टीकरण: नागझिरा अभयारण्य १९७० मध्ये, नवीन नागझिरा २०१२ मध्ये, कोका अभयारण्य २०१३ मध्ये, आणि नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान १९७५ मध्ये अधिसूचित झाले.
प्रश्न ६ (Match the Following – जोड्या लावा)
व्याघ्र प्रकल्प व त्यांच्या कोअर क्षेत्राचे क्षेत्रफळ (चौ.किमी.) यांच्या जोड्या लावा:
| गट ‘अ’ (व्याघ्र प्रकल्प) | गट ‘ब’ (कोअर क्षेत्रफळ) |
| I. नवेगाव-नागझिरा | १. १५००.४९ चौ.किमी. |
| II. मेळघाट | २. १३८.१२ चौ.किमी. |
| III. बोर | ३. ६५३.६७ चौ.किमी. |
| IV. ताडोबा-अंधारी | ४. ६२५.८२ चौ.किमी. |
पर्याय:
(A) I-३, II-१, III-२, IV-४
(B) I-१, II-३, III-२, IV-४
(C) I-३, II-२, III-१, IV-४
(D) I-२, II-१, III-३, IV-४
उत्तर: (A) I-३, II-१, III-२, IV-४
स्पष्टीकरण: नवेगाव-नागझिराचे कोअर क्षेत्र ६५३.६७ चौ.किमी., मेळघाटचे १,५००.४९ चौ.किमी. (राज्यात सर्वाधिक), बोरचे कोअर १३८.१२ चौ.किमी. (राज्यात सर्वात लहान), आणि ताडोबा-अंधारीचे कोअर ६२५.८२ चौ.किमी. आहे.
प्रश्न ७ (Conceptual / Location-based)
नागझिरा अभयारण्याचा मुख्य भूभाग खालीलपैकी कोणत्या जिल्ह्यात समाविष्ट आहे?
(A) चंद्रपूर
(B) गोंदिया
(C) गडचिरोली
(D) यवतमाळ
उत्तर: (B) गोंदिया
स्पष्टीकरण: नागझिरा अभयारण्य प्रामुख्याने गोंदिया जिल्ह्यातील गोरेगाव व तिरोडा तालुक्यांच्या हद्दीत विस्तारलेले असून लगतचा काही भाग भंडारा जिल्ह्याला लागून आहे.
प्रश्न ८ (Conceptual / Location-based)
चॅम्पियन आणि सेठ यांच्या वर्गीकरणानुसार नागझिरा अभयारण्यात खालीलपैकी कोणत्या प्रकारची वने प्रामुख्याने आढळतात?
(A) उत्तर उष्णकटिबंधीय काटेरी वने
(B) दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी वने
(C) उपोष्णकटिबंधीय रुंदपर्णी वने
(D) उष्णकटिबंधीय दमट सदाहरित वने
उत्तर: (B) दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी वनेस्पष्टीकरण: नागझिरा व लगतच्या विदर्भ प्रदेशात ‘Southern Tropical Dry Deciduous Forests’ (5A/C3) प्रकारची शुष्क पानगळी वने आढळतात, ज्यामध्ये सागवान, धावडा, ऐन हे प्रमुख वृक्ष आहेत.
प्रश्न ९ (Conceptual / Location-based)
हिवाळ्यात तिबेट व लडाखच्या भागातून नागझिरा अभयारण्यालगतच्या कोणत्या जलाशयावर ‘बार-हेडेड गूज’ (Bar-headed Goose) हा पक्षी स्थलांतर करतो? (A) नवेगाव बांध (B) तोतलाडोह जलाशय (C) चोरखामारा जलाशय (D) असोलमेंढा तलाव
उत्तर: (C) चोरखामारा जलाशयस्पष्टीकरण: नागझिरा अभयारण्याच्या सीमेलगत असणाऱ्या चोरखामारा तलावावर बार-हेडेड गूज (पट्टेरी डोक्याचा राजहंस) हिवाळ्यात स्थलांतर करून येतो.
प्रश्न १० (Conceptual / Location-based)
मूळ नागझिरा वन्यजीव अभयारण्याचे एकूण अधिकृत क्षेत्रफळ किती चौ.किमी. आहे?
(A) १२२.७५ चौ.किमी.
(B) १२९.५८ चौ.किमी.
(C) १५२.८१ चौ.किमी.
(D) ६५३.६७ चौ.किमी.
उत्तर: (C) १५२.८१ चौ.किमी.
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत अधिसूचनेनुसार मूळ नागझिरा अभयारण्याचे क्षेत्रफळ १५२.८१ चौ.किमी. आहे. १२९.५८ चौ.किमी. हे नवेगाव राष्ट्रीय उद्यानाचे, १२२.७५ चौ.किमी. नवेगाव अभयारण्याचे, तर ६५३.६७ चौ.किमी. हे संपूर्ण नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्पाचे कोअर क्षेत्र आहे.
संदर्भ व अधिकृत स्रोत (References)
- महाराष्ट्र शासन वन विभाग (Maharashtra Forest Department): वार्षिक प्रशासन अहवाल व संरक्षित क्षेत्र सांख्यिकी माहिती पुस्तिका.
- भारतीय वन्यजीव संस्था (Wildlife Institute of India – WII): National Wildlife Database, Protected Areas of Maharashtra.
- पर्यावरण, वने व हवामान बदल मंत्रालय (MoEFCC), नवी दिल्ली: Eco-Sensitive Zone Notification (Nagzira Wildlife Sanctuary).
- राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण (NTCA): Status of Tigers, Co-predators & Prey in India अहवाल व नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्प गॅझेट.
- गोंदिया व भंडारा जिल्हा गॅझेटिअर (District Gazetteers): भौगोलिक वैशिष्ट्ये, वने व वन्यजीव नोंदी.
