महाराष्ट्राच्या पूर्व विदर्भातील गोंदिया जिल्ह्यात वसलेले नवेगाव वन्यजीव अभयारण्य (Navegaon Wildlife Sanctuary) हे मध्य भारतातील अत्यंत समृद्ध जैवविविधता केंद्र व पाणथळ परिसंस्था (Wetland ecosystem) म्हणून ओळखले जाते. केंद्रीय वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ (Wildlife Protection Act, 1972) अंतर्गत अधिसूचित करण्यात आलेले हे संरक्षित क्षेत्र ऐतिहासिक नवेगाव तलाव (Navegaon Lake) आणि सभोवतालच्या समृद्ध शुष्क पानगळी जंगलासाठी प्रसिद्ध आहे.
कान्हा, पेंच, ताडोबा-अंधारी आणि इंद्रावती या प्रमुख व्याघ्र प्रकल्पांच्या मध्यवर्ती भागात वसल्यामुळे हे अभयारण्य वन्यजीवांसाठी एक अत्यंत संवेदनशील ‘जैविक भ्रमणमार्ग’ (Biological Corridor) म्हणून कार्य करते. राष्ट्रीय व राज्य स्तरावरील वन्यजीव संवर्धनात हे क्षेत्र नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्पाचा (NNTR) महत्त्वपूर्ण घटक (गाभा/कोअर क्षेत्र) आहे.
अभयारण्याची महत्त्वाची माहिती – Quick Reference Table
| घटक (Feature) | अधिकृत माहिती (Official Details) |
| अधिकृत नाव | नवेगाव वन्यजीव अभयारण्य (Navegaon Wildlife Sanctuary) |
| जिल्हा व तालुके | गोंदिया जिल्हा; अर्जुनी मोरगाव तालुका |
| स्थापनेचे वर्ष (अधिसूचना वर्ष) | २०१२ (राज्य शासन अधिसूचना) |
| एकूण क्षेत्रफळ (चौ.किमी.) | १२२.७६ चौ.किमी. (महाराष्ट्र वन विभाग व केंद्र राजपत्र) |
| भौगोलिक प्रदेश / डोंगररांग | दख्खनचे पठार (Deccan Peninsula – 6B), साकोली रांगा / गायखुरी-प्रतापगड टेकड्या |
| प्रमुख नद्या / जलस्रोत | वैनगंगा नदीचे उपखोरे (गाढवी नदी, बाणगंगा नाला); नवेगाव तलाव, इटियाडोह धरणाचा पाणलोट |
| वनाचा प्रकार (Forest Type) | दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी वने (Southern Tropical Dry Deciduous Forests – Champion & Seth 5A/C3) |
| प्रमुख वन्यजीव (Flagship Species) | पट्टेरी वाघ (Tiger), बिबट्या (Leopard), रानगवा (Gaur), अस्वल (Sloth Bear), चितळ, सांबर |
| संबंधित व्याघ्र प्रकल्प / राष्ट्रीय उद्यान | नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान (१२९.५५ ते १३३.८८ चौ.किमी. – लगतचे क्षेत्र) आणि नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्प (NNTR) चा गाभा भाग (Core Area) |
(टीप: काही संदर्भ ग्रंथांत क्षेत्रफळाची नोंद १२२.७५ चौ.किमी. अशी आढळते, अधिकृत राजपत्रानुसार ते १२२.७६ चौ.किमी. आहे).
भौगोलिक स्थान व भूरूप (Geographical & Physical Features)
- स्थान व विस्तार: हे अभयारण्य गोंदिया जिल्ह्याच्या दक्षिणेकडील अर्जुनी मोरगाव तालुक्यात सुमारे २०°५०′ उत्तर ते २१°००′ उत्तर अक्षांश आणि ८०°००′ पूर्व ते ८०°१५′ पूर्व रेखांशाच्या दरम्यान पसरलेले आहे.
- भूरूप (Topography): अभयारण्याचा भूभाग वैशिष्ट्यपूर्ण, चढ-उताराचा (Undulating) आणि खडकाळ टेकड्यांनी व्यापलेला आहे. या भागातील भूगर्भीय रचना ‘साकोली मालिका’ (Sakoli Series) आणि ‘सौसर मालिका’ (Saucer Series) यांच्या फायलाइट्स (Phyllites), शिस्ट व क्लोराइट्स खनिजांनी बनलेली आहे. समुद्रसपाटीपासून उंची सुमारे २०० मीटर ते ७०२ मीटर (सर्वात उंच शिखर: झेंडा पहाड / Zenda Pahad) दरम्यान आढळते.
- जलप्रणाली व पाणलोट (Drainage & Hydrology):
- हे अभयारण्य गोदावरी खोऱ्यातील वैनगंगा नदीच्या उपखोऱ्यात येते.
- अभयारण्याच्या मध्यभागी ऐतिहासिक नवेगाव तलाव (Navegaon Lake) पसरलेला आहे. हा तलाव सुमारे ११ चौ.किमी. क्षेत्रात पसरलेला असून त्याचे बांधकाम १८ व्या शतकात कोळी पाटलांनी केल्याचा इतिहास आहे.
- दक्षिण सीमेलगत इटियाडोह धरणाचा (Itiadoh Dam) पाणलोट क्षेत्र विस्तारलेला आहे. गाढवी नदी ही या परिसरातील प्रमुख प्रवाहिका आहे.
- हवामान (Climate): उष्णकटिबंधीय कोरडे हवामान. उन्हाळ्यात कमाल तापमान ४५° से. पेक्षा जास्त जाते, तर हिवाळ्यात ते १०° ते १२° से. पर्यंत खाली येते. वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान सुमारे १,२०० मिमी ते १,४०० मिमी असून बहुतांश पाऊस नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांपासून (जून ते सप्टेंबर) पडतो.
स्थापना, अधिसूचना व कायदेशीर पार्श्वभूमी
- ऐतिहासिक व कायदेशीर पार्श्वभूमी: ऐतिहासिक काळात नवेगाव तलाव व सभोवतालचा परिसर गोंड राजांच्या अधिपत्याखाली होता व नंतर वन व्यवस्थापनाखाली आला. या भागातील जैवविविधतेचे संरक्षण करण्यासाठी प्रारंभी १९७५ मध्ये ‘नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान’ (Navegaon National Park) घोषित करण्यात आले होते.
- अभयारण्य निर्मिती (२०१२): राष्ट्रीय उद्यानाच्या बाहेरील लगतचे सलग वनक्षेत्र सुरक्षित करण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्र शासनाने महसूल व वन विभागाच्या अधिसूचनेनुसार २०१२ मध्ये १२२.७६ चौ.किमी. क्षेत्रास स्वतंत्रपणे ‘नवेगाव वन्यजीव अभयारण्य’ (Navegaon Wildlife Sanctuary) म्हणून घोषित केले.
- व्याघ्र प्रकल्पात समावेश (२०१३): राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या (NTCA) मान्यतेनुसार १२ डिसेंबर २०१३ रोजी नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्प (NNTR) अधिसूचित करण्यात आला. या व्याघ्र प्रकल्पाच्या एकूण ६५३.६७ चौ.किमी. गाभा क्षेत्रात (Core Area) नवेगाव अभयारण्य (१२२.७६ चौ.किमी.) समाविष्ट करण्यात आले.
- पर्यावरण संवेदी क्षेत्र (Eco-Sensitive Zone – ESZ): केंद्रीय पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने (MoEFCC) नवेगाव-नागझिरा समूहासाठी अंतिम पर्यावरण संवेदी क्षेत्र (ESZ) अधिसूचना प्रसिद्ध केली असून संरक्षित क्षेत्र सीमेपासून १ किमी ते १२ किमी पर्यंतच्या परिघाचा यात समावेश आहे.
वनस्पती व वनसंपदा (Flora & Habitat)
चॅम्पियन आणि सेठ यांच्या वन वर्गीकरणानुसार (Champion & Seth Classification) येथील वने गट ५ए/सी३ (5A/C3) — दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी वने (Southern Tropical Dry Deciduous Forests) या प्रकारात मोडतात.
- प्रमुख वृक्ष प्रजाती: सागवान (Teak – Tectona grandis), ऐन (Ain – Terminalia elliptica), हळदू (Haldu – Haldina cordifolia), धावडा (Dhaora – Anogeissus latifolia), महुआ/मोह (Mahua – Madhuca longifolia), तेंदू (Tendu – Diospyros melanoxylon), जांभूळ (Jamun), बिबा आणि बांबूचे विपुल बन.
- औषधी व इतर वनस्पती: शतावरी, गुळवेल, आवळा, बेहडा यांसारख्या वनस्पती येथे मुबलक प्रमाणात आढळतात.
- कॅनॉपी वैशिष्ट्ये: उन्हाळ्यात कोरड्या ऋतूत येथील झाडे पर्णसंभार गाळतात, ज्यामुळे जंगलाचा कॅनॉपी खुला होतो. मात्र जलस्रोतांजवळ आणि दऱ्याखोऱ्यांत अर्ध-पानगळी प्रकारची घनदाट झाडी टिकून राहते.
वन्यजीव विविधता (Fauna)
१. सस्तन प्राणी (Mammals)
- भक्षक व मांसाहारी: पट्टेरी वाघ (Royal Bengal Tiger – Panthera tigris, IUCN: धोक्यात/Endangered), बिबट्या (Indian Leopard – Panthera pardus, IUCN: असुरक्षित/Vulnerable), रानकुत्रा/ढोल (Asiatic Wild Dog / Dhole – Cuon alpinus, IUCN: Endangered), तरस (Striped Hyena), कोल्हा (Golden Jackal), अस्वल (Sloth Bear – Melursus ursinus, IUCN: Vulnerable).
- शाकाहारी प्राणी: रानगवा (Indian Gaur – Bos gaurus, IUCN: Vulnerable), सांबर (Sambar), चितळ (Spotted Deer), भेकर (Barking Deer), नीलगाय (Blue Bull), आणि रानडुक्कर (Wild Boar).
२. पक्षी जीवन (Avifauna)
- नवेगाव तलाव व सभोवतालचा परिसर हा आंतरराष्ट्रीय पक्षी संवर्धन मानकांनुसार महत्त्वाचा पक्षी क्षेत्र (Important Bird Area – IBA) म्हणून वर्गीकृत आहे.
- येथे २०० हून अधिक पक्षी प्रजातींची नोंद आहे. यातील समृद्धतेमुळे या परिसराचा संबंध प्रसिद्ध पक्षीतज्ज्ञ डॉ. सलीम अली यांच्या अभ्यासाशी जोडला जातो.
- हिवाळी स्थलांतरित पक्षी: बार-हेडेड गूज (Bar-headed Goose), गडवाल (Gadwall), पिनटेल (Northern Pintail), पेंटेड स्टॉर्क (Painted Stork), सारस क्रेन (Sarus Crane – विदर्भातील पाणथळ जागेतील महत्त्वाचा पक्षी).
३. सरपटणारे प्राणी व उभयचर (Reptiles & Amphibians)
- भारतीय अजगर (Indian Rock Python – Python molurus), नाग (Spectacled Cobra), मण्यार (Common Krait), घोणस (Russell’s Viper).
- पाणथळ क्षेत्रात विविध प्रकारची गोड्या पाण्यातील कासवे आणि पाणथळ सरपटणारे जीव आढळतात.
MPSC परीक्षेच्या दृष्टीने संभाव्य संभ्रम (Exam Traps & Confusions)
- नवेगाव अभयारण्य वि. नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान:
- संभ्रम: परीक्षार्थी ‘नवेगाव अभयारण्य’ आणि ‘नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान’ एकच मानतात.
- वस्तुस्थिती: नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान १९७५ मध्ये घोषित झाले (क्षेत्र सुमारे १२९.५५ ते १३३.८८ चौ.किमी.). तर ‘नवेगाव वन्यजीव अभयारण्य‘ हे २०१२ मध्ये स्वतंत्रपणे १२२.७६ चौ.किमी. क्षेत्रफळावर घोषित झाले. दोन्ही कायदेशीरदृष्ट्या स्वतंत्र संरक्षित क्षेत्रे आहेत.
- नागझिरा वि. नवेगाव संभ्रम:
- दोन्ही संरक्षित क्षेत्रे गोंदिया जिल्ह्यात असली तरी नागझिरा उत्तरेस (साकोली/गोरेगाव लगत) आहे, तर नवेगाव हे दक्षिणेस (अर्जुनी मोरगाव तालुका) आहे.
- व्याघ्र प्रकल्पाचे कोअर क्षेत्रफळ (NNTR Core Area):
- नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्पाचे एकूण क्षेत्र सुमारे १,८९४.९४ चौ.किमी. (कोअर: ६५३.६७ चौ.किमी. + बफर: १,२४१.२७ चौ.किमी.) आहे. परीक्षेत संपूर्ण व्याघ्र प्रकल्पाचे क्षेत्र विचारले आहे की केवळ एका अभयारण्याचे (१२२.७६ चौ.किमी.), हा फरक समजून घेणे अनिवार्य आहे.
- जिल्हा सीमा संभ्रम:
- नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान व अभयारण्य पूर्णपणे गोंदिया जिल्ह्यात येते. मात्र, लगतच्या नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्पाचा विस्तार गोंदिया आणि भंडारा या दोन्ही जिल्ह्यांत पसरलेला आहे (उदा. कोका अभयारण्य भंडारा जिल्ह्यात येते).
MPSC सराव प्रश्न (10 Multi-Choice Questions)
प्रश्न १ (Multi-statement)
नवेगाव वन्यजीव अभयारण्यासंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
(अ) हे अभयारण्य प्रशासकीयदृष्ट्या गोंदिया जिल्ह्यातील अर्जुनी मोरगाव तालुक्यात मोडते.
(ब) या अभयारण्याचे अधिकृत अधिसूचित क्षेत्रफळ सुमारे १२२.७६ चौ.किमी. आहे.
(क) हे अभयारण्य तापी नदीच्या जलप्रणालीचा भाग आहे. वरीलपैकी कोणते/ती विधान/ने बरोबर आहेत?
(A) फक्त (अ) आणि (क)
(B) फक्त (अ) आणि (ब)
(C) फक्त (ब) आणि (क)
(D) (अ), (ब) आणि (क) सर्व
उत्तर: (B) फक्त (अ) आणि (ब)स्पष्टीकरण: विधाने (अ) आणि (ब) पूर्णपणे अचूक आहेत. विधान (क) अयोग्य आहे; नवेगाव परिसर तापी खोऱ्यात येत नसून गोदावरीच्या उपखोऱ्यातील वैनगंगा नदी व तिच्या उपनद्यांच्या पाणलोटात येतो.
प्रश्न २ (Multi-statement)
नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्प (NNTR) मधील संरक्षित घटकांबाबत विधाने तपासा:
(अ) या व्याघ्र प्रकल्पाच्या गाभा (Core) क्षेत्रात नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान आणि नवेगाव अभयारण्य या दोन्हींचा समावेश होतो. (ब) नवेगाव-नागझिरा हा महाराष्ट्रातील पहिला व्याघ्र प्रकल्प आहे.
(क) हे क्षेत्र मध्य भारतातील व्याघ्र भ्रमणमार्गाचा (Tiger Corridor) अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे.
योग्य पर्याय निवडा:
(A) फक्त (अ) आणि (ब)
(B) फक्त (ब) आणि (क)
(C) फक्त (अ) आणि (क)
(D) सर्व विधाने बरोबर आहेत
उत्तर: (C) फक्त (अ) आणि (क)स्पष्टीकरण: विधान (ब) चुकीचे आहे; महाराष्ट्रातील पहिला व्याघ्र प्रकल्प ‘मेळघाट’ (१९७३-७४) हा आहे. नवेगाव-नागझिरा हा २०१३ मध्ये घोषित झालेला राज्यातील ५ वा व्याघ्र प्रकल्प आहे. विधान (अ) आणि (क) भौगोलिक व कायदेशीरदृष्ट्या सत्य आहेत.
प्रश्न ३ (Multi-statement)
नवेगाव अभयारण्यातील वनस्पती व वनांच्या रचनेबाबत खालील विधाने अभ्यासा:
(अ) येथील वने चॅम्पियन आणि सेठ यांच्या वर्गीकरणानुसार ‘दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी’ प्रकारात मोडतात.
(ब) या जंगलात सागवान, ऐन, हळदू आणि बांबू ही प्रमुख वनस्पती प्रजाती आढळते.
(क) येथे भरपूर प्रमाणात अल्पाइन (Alpine) प्रकारची झुडपे आढळतात.
वरीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत?
(A) फक्त (अ) आणि (ब)
(B) फक्त (ब) आणि (क)
(C) फक्त (अ) आणि (क)
(D) (अ), (ब) आणि (क) सर्व
उत्तर: (A) फक्त (अ) आणि (ब)स्पष्टीकरण: विधान (अ) व (ब) बरोबर आहेत. विधान (क) चुकीचे आहे, कारण ‘अल्पाइन’ वनस्पती ही हिमालयासारख्या अतिउंचीवरील शीत प्रदेशात आढळते; विदर्भातील शुष्क पानगळी वनात तिचा संबंध नाही.
प्रश्न ४ (Multi-statement)
खालील विधानांपैकी अयोग्य विधान/ने ओळखा:
(अ) नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान १९७५ मध्ये स्थापन झाले.
(ब) नवेगाव वन्यजीव अभयारण्याची स्वतंत्र अधिसूचना २०१२ मध्ये काढण्यात आली.
(क) नवेगाव तलावाचे बांधकाम २० व्या शतकात इंग्रज अधिकाऱ्यांनी केले.
पर्याय:
(A) फक्त (अ)
(B) फक्त (ब)
(C) फक्त (क)
(D) (अ) आणि (ब)
उत्तर: (C) फक्त (क)स्पष्टीकरण: विधान (क) अयोग्य आहे. ऐतिहासिक नोंदींनुसार नवेगाव तलावाचे बांधकाम १८ व्या शतकात कोळी पाटलांनी (राणी बख्त बुलंद शाह यांच्या कालखंडात) केले होते, इंग्रजांनी नाही.
प्रश्न ५ (Match-the-Following)
जोड्या लावा — व्याघ्र प्रकल्पाचे घटक व त्यांची अधिकृत श्रेणी/क्षेत्रफळ:
| गट ‘अ’ (घटक) | गट ‘ब’ (वैशिष्ट्य / क्षेत्रफळ) |
| I. नवेगाव वन्यजीव अभयारण्य | १. १५२.८१ चौ.किमी. |
| II. मूळ नागझिरा अभयारण्य | २. ९७.६२ चौ.किमी. |
| III. कोका अभयारण्य | ३. १२२.७६ चौ.किमी. |
| IV. NNTR एकूण कोअर क्षेत्र | ४. ६५३.६७ चौ.किमी. |
पर्याय:
(A) I-३, II-१, III-२, IV-४
(B) I-१, II-३, III-४, IV-२
(C) I-३, II-२, III-१, IV-४
(D) I-४, II-१, III-२, IV-३
उत्तर: (A) I-३, II-१, III-२, IV-४स्पष्टीकरण: नवेगाव अभयारण्य १२२.७६ चौ.किमी., मूळ नागझिरा १५२.८१ चौ.किमी., कोका ९७.६२ चौ.किमी. आणि संपूर्ण नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्पाचे गाभा क्षेत्र ६५३.६७ चौ.किमी. आहे.
प्रश्न ६ (Match-the-Following)
जोड्या लावा — संरक्षित क्षेत्र व संबंधित जिल्हा:
| गट ‘अ’ (संरक्षित क्षेत्र) | गट ‘ब’ (जिल्हा) |
| I. नवेगाव अभयारण्य | १. चंद्रपूर |
| II. कोका अभयारण्य | २. गोंदिया |
| III. टिपेश्वर अभयारण्य | ३. भंडारा |
| IV. ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान | ४. यवतमाळ |
पर्याय:
(A) I-२, II-१, III-४, IV-३
(B) I-२, II-३, III-४, IV-१
(C) I-३, II-२, III-१, IV-४
(D) I-४, II-३, III-२, IV-१
उत्तर: (B) I-२, II-३, III-४, IV-१स्पष्टीकरण: नवेगाव अभयारण्य गोंदियात, कोका अभयारण्य भंडारात, टिपेश्वर यवतमाळमध्ये आणि ताडोबा चंद्रपूर जिल्ह्यात आहे.
प्रश्न ७ (Conceptual / Location-based)
नवेगाव वन्यजीव अभयारण्यातील सर्वोच्च टेकडी कोणती आहे, ज्याची उंची सुमारे ७०२ मीटर आहे?
(A) वैराट शिखर
(B) झेंडा पहाड
(C) सूर्य कडा
(D) मुरुमदेव टेकडी
उत्तर: (B) झेंडा पहाडस्पष्टीकरण: नवेगाव परिसरातील सर्वोच्च बिंदू हा ‘झेंडा पहाड’ (Zenda Pahad) म्हणून ओळखला जातो, ज्याची उंची समुद्रसपाटीपासून अंदाजे ७०२ मीटर (२,३०३ फूट) आहे. वैराट शिखर हे चिखलदरा/मेळघाटमध्ये आहे.
प्रश्न ८ (Conceptual / Location-based)
नवेगाव अभयारण्याच्या जलप्रणालीवर खालीलपैकी कोणत्या धरणाचा पाणलोट क्षेत्र थेट प्रभाव पाडतो?
(A) तोतलाडोह धरण
(B) गोसीखुर्द धरण
(C) इटियाडोह धरण
(D) इसापूर धरण
उत्तर: (C) इटियाडोह धरणस्पष्टीकरण: अभयारण्याच्या दक्षिणेकडील सीमा भागात इटियाडोह धरणाचा (Itiadoh Dam) पाणलोट विस्तारलेला असून गाढवी नदी या रचनेशी संलग्न आहे. तोतलाडोह पेंचमध्ये आहे, तर गोसीखुर्द मुख्य वैनगंगेवर आहे.
प्रश्न ९ (Conceptual / Location-based)
नवेगाव वन्यजीव अभयारण्याचे एकूण अधिकृत क्षेत्रफळ किती आहे?
(A) १५२.८१ चौ.किमी.
(B) १२२.७६ चौ.किमी.
(C) ६२५.८२ चौ.किमी.
(D) ९७.६२ चौ.किमी.
उत्तर: (B) १२२.७६ चौ.किमी.स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत गॅझेटनुसार नवेगाव वन्यजीव अभयारण्याचे क्षेत्रफळ १२२.७६ चौ.किमी. आहे. (१५२.८१ चौ.किमी. हे नागझिराचे, तर ९७.६२ चौ.किमी. हे कोका अभयारण्याचे क्षेत्रफळ आहे).
प्रश्न १० (Conceptual / Location-based)
नवेगाव परिसरास ‘महत्त्वाचे पक्षी क्षेत्र’ (IBA) दर्जा प्राप्त होण्यामागे खालीलपैकी कोणत्या घटकाचे योगदान सर्वाधिक आहे?
(A) केवळ सागरी पक्ष्यांची उपस्थिती
(B) ऐतिहासिक नवेगाव तलाव व तेथे हिवाळ्यात येणारे विविध स्थलांतरित पाणपक्षी
(C) कृत्रिम पक्षी प्रजनन केंद्र
(D) खारफुटी वने
उत्तर: (B) ऐतिहासिक नवेगाव तलाव व तेथे हिवाळ्यात येणारे विविध स्थलांतरित पाणपक्षीस्पष्टीकरण: नवेगाव तलाव हा मध्य भारतातील अत्यंत समृद्ध पाणथळ प्रदेश असून येथे दरवर्षी हिवाळ्यात मध्य आशिया व युरेशियातून मोठ्या संख्येने स्थलांतरित पक्षी (उदा. बार-हेडेड गूज, विविध बदके, क्रौंच) मुक्कामास येतात, ज्यामुळे त्यास IBA दर्जा मिळालेला आहे.
संदर्भ व अधिकृत स्रोत (References)
- महाराष्ट्र शासन वन विभाग (Maharashtra Forest Department): वार्षिक प्रशासन अहवाल (Annual Administration Reports) व वन्यजीव शाखा गॅझेट अधिसूचना (२०१२ व २०१३).
- Wildlife Institute of India (WII): National Wildlife Database — Protected Area Network of Maharashtra.
- Ministry of Environment, Forest and Climate Change (MoEFCC), Govt. of India: Final Gazette Notification for Eco-Sensitive Zone (ESZ) around Navegaon-Nagzira landscape.
- National Tiger Conservation Authority (NTCA): Navegaon-Nagzira Tiger Reserve (NNTR) Notification Documents.
- Gondia District Gazetteer: जलसंपदा, वनविभाग व ऐतिहासिक नोंदी.
