नवीन नागझिरा वन्यजीव अभयारण्य हे पूर्व विदर्भातील गोंदिया जिल्ह्यात सालेकसा व गोरेगाव तालुक्यांच्या दरम्यान वसलेले मध्य भारतातील अत्यंत संवेदनशील व जैवविविधतेने नटलेले संरक्षित क्षेत्र आहे. २०१२ मध्ये अधिसूचित झालेले हे १५१.३३ चौ.किमी.चे अरण्य ताडोबा, पेंच, कान्हा आणि नवेगाव या प्रमुख व्याघ्र अधिवासांना जोडणाऱ्या मध्य भारतीय आंतरराज्यीय व्याघ्र कॉरिडॉरचा (Central Indian Tiger Landscape Corridor) मोक्याचा दुवा मानले जाते.
महत्त्वाचे घटक तक्ता (Key Facts Table)
| घटक (Component) | तपशील / तथ्य (Exam Facts) |
| अभयारण्याचे नाव | नवीन नागझिरा वन्यजीव अभयारण्य (New Nagzira Wildlife Sanctuary) |
| जिल्हा (District) | गोंदिया (तालुके: सालेकसा व गोरेगाव) |
| प्रशासकीय विभाग (Revenue Division) | नागपूर विभाग (पूर्व विदर्भ) |
| नैसर्गिक विभाग (Physiographic Division) | महाराष्ट्र पठार – वैनगंगा खोरे व दर्रेकसा-गायखुरी टेकड्यांचा परिसर |
| स्थापना / अधिसूचित वर्ष (Notification Year) | २०१२ (अधिसूचना: २०१२) |
| क्षेत्रफळ (Total Area) | १५१.३३ चौ.किमी. |
| वनविभाग / संवर्धन क्षेत्र | नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्प (NNTR – Navegaon-Nagzira Tiger Reserve) |
| प्रमुख नदी / पाणलोट क्षेत्र (River Basin / Catchment) | वैनगंगा नदी उपखोरे – वाघ (Bagh) नदी, पांगोली नदी व स्थानिक बारमाही तलाव |
| वनांचा प्रकार (Forest Type) | दक्षिण उष्णकटिबंधीय दमट व शुष्क पानगळी वने (Southern Tropical Moist & Dry Deciduous Forests) |
| प्रमुख / वैशिष्ट्यपूर्ण प्राणी (Flagship Fauna) | पट्टेरी वाघ (Royal Bengal Tiger), बिबट्या, गवा (Indian Bison), रानकुत्रा (Dhole), अस्वल, चौशिंगा |
| आंतरराष्ट्रीय / राष्ट्रीय दर्जा (Special Status) | व्याघ्र संवर्धन क्षेत्र (Core/Buffer of NNTR) व आंतरराष्ट्रीय पक्षी क्षेत्र (IBA संकुल) |
भौगोलिक व पर्यावरणीय वैशिष्ट्ये (Geographical & Ecological Profile)
- स्थान व विस्तार: हे अभयारण्य गोंदिया जिल्ह्याच्या पूर्व भागात स्थित असून, जुन्या नागझिरा अभयारण्यालगत पूर्व व दक्षिणेकडे सालेकसा आणि गोरेगाव तालुक्यांत विस्तारलेले आहे. याच्या पूर्वेकडे छत्तीसगड राज्याची सीमा जवळ आहे.
- नद्या व पाण्याचे स्रोत: अभयारण्य हे गोदावरी नदी प्रणालीतील वैनगंगा उपखोऱ्यात येते. वैनगंगेची प्रमुख उपनदी असलेली वाघ नदी (Bagh River) आणि पांगोली नदी तसेच ब्रिटिशकालीन व स्थानिक पाझर तलाव, बोड्या वन्यजीवांना बारमाही पाणी पुरवतात.
- वनस्पती विविधता (Flora): येथील वने प्रामुख्याने पानगळी स्वरूपाची असून उत्कृष्ट दर्जाचे लाकूड व बांबू येथे आढळतात.
- प्रमुख प्रजाती: साग (Teak – Tectona grandis), धावडा, ऐन (Terminalia elliptica), हळदू, बांबू (कळक), बीजा, तेंदू, मोहा, आवळा, रोहन, चारोळी आणि जांभूळ.
- प्राणी व पक्षी विविधता (Fauna):
- सस्तन प्राणी (Mammals): पट्टेरी वाघ (Tiger), बिबट्या (Leopard), रानकुत्रा (Dhole), अस्वल (Sloth Bear), गवा (Indian Gaur), चौशिंगा (Four-horned Antelope), सांबर, चितळ, भेकर (Barking Deer), नीलगाय आणि खवले मांजर (Pangolin).
- पक्षी जीवन (Avifauna): धनेश (Malabar Pied Hornbill), स्वर्गीय नर्तक (Paradise Flycatcher), मोर, शिक्रा, विविध प्रजातींचे घार, घुबड आणि जलाशयांवर येणारे स्थानिक पाणपक्षी.
- सरपटणारे प्राणी (Reptiles): अजगर (Indian Rock Python), धामण, नाग, फुरसे आणि घोरपड.
- IUCN Red List व कायदेशीर दर्जा:
- पट्टेरी वाघ (Panthera tigris): धोक्यात असलेली प्रजाती (Endangered – EN) / वन्यजीव संरक्षण कायदा १९७२ च्या अनुसूची-१ (Schedule I) अंतर्गत सर्वोच्च संरक्षण.
- रानकुत्रा (Cuon alpinus): धोक्यात असलेली प्रजाती (Endangered – EN) / Schedule I.
- गवा (Bos gaurus): असुरक्षित (Vulnerable – VU) / Schedule I.
संवर्धन इतिहास व विशेष घडामोडी (Conservation History & Milestones)
- मूळ निर्मितीचे कारण: मूळ जुने नागझिरा अभयारण्य (१५२.८१ चौ.किमी.) आकाराने मर्यादित होते. वाढत्या व्याघ्र संख्येसाठी सलग आणि सुरक्षित वनक्षेत्र उपलब्ध करून देणे, तसेच कान्हा (मध्य प्रदेश) आणि ताडोबा (महाराष्ट्र) मधील वाघांचा भ्रमणमार्ग सुरक्षित राखण्यासाठी २०१२ मध्ये १५१.३३ चौ.किमी. क्षेत्रावर ‘नवीन नागझिरा वन्यजीव अभयारण्य’ अधिसूचित करण्यात आले.
- नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग (NNTR): डिसेंबर २०१३ मध्ये घोषित झालेल्या महाराष्ट्राच्या ५ व्या ‘नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्पात’ ५ संरक्षित क्षेत्रांचा समावेश करण्यात आला. नवीन नागझिरा हा त्यातील अत्यंत महत्त्वाचा गाभा/बफर घटक आहे.
- व्याघ्र पुनर्स्थापना प्रकल्प (Tiger Augmentation): नवेगाव-नागझिरा क्षेत्रात वाघांची संख्या नैसर्गिकरीत्या संतुलित करण्यासाठी ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पातून वाघ आणि वाघिणींचे येथे यशस्वीरीत्या स्थलांतर (Translocation) करण्यात आले आहे.
- संवर्धनासमोरील प्रमुख आव्हाने:
- मुंबई-हावडा रेल्वे मार्ग आणि गोंदिया परिसरातील महामार्गांमुळे वन्यजीवांच्या कॉरिडॉरमध्ये येणारे अडथळे.
- उन्हाळ्यात जंगलात लागणारे वणवे (Forest Fires).
- मानव-वन्यजीव संघर्ष आणि स्थानिक समुदायांवर आधारित संवर्धनाची गरज.
MPSC परीक्षा विशेष: ‘ट्रॅप’ आणि महत्त्वाचे मुद्दे (Exam Trap Alerts)
- ⚠️ जिल्हा ट्रॅप (भंडारा vs गोंदिया):
- जुने मूळ नागझिरा अभयारण्य स्थापनेच्या वेळी अविभाजित भंडारा जिल्ह्यात होते (आता सीमा गोंदिया-भंडारा दरम्यान मानली जाते).
- परंतु नवीन नागझिरा अभयारण्य हे पूर्णपणे गोंदिया जिल्ह्यात (सालेकसा व गोरेगाव तालुके) येते.
- ⚠️ नागझिरा संकुलातील ५ संरक्षित क्षेत्रे (NNTR Complex):
- नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान (गोंदिया)
- नवेगाव वन्यजीव अभयारण्य (गोंदिया)
- नागझिरा वन्यजीव अभयारण्य (गोंदिया/भंडारा)
- नवीन नागझिरा वन्यजीव अभयारण्य (गोंदिया – २०१२)
- कोका वन्यजीव अभयारण्य (भंडारा – २०१३)
- ⚠️ क्षेत्रफळ ट्रॅप: जुने नागझिरा (सुमारे १५२.८१ चौ.किमी.) आणि नवीन नागझिरा (१५१.३३ चौ.किमी.) यांचे क्षेत्रफळ जवळपास समान आहे. आयोग वर्ष (१९७० vs २०१२) आणि तालुका यावर प्रश्न फिरवतो.
एका दृष्टीक्षेपात उजळणी (One-Liner Revision Points)
- जिल्हा व तालुके: गोंदिया (सालेकसा व गोरेगाव)
- अधिसूचित वर्ष: २०१२
- एकूण क्षेत्रफळ: १५१.३३ चौ.किमी.
- व्याघ्र प्रकल्प संलग्नीकरण: नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्प (NNTR)
- प्रमुख संवर्धन भूमिका: कान्हा-पेंच-ताडोबा दरम्यानचा मोक्याचा आंतरराज्यीय व्याघ्र कॉरिडॉर
- पाणलोट नदी खोरे: वैनगंगा नदी प्रणाली (वाघ व पांगोली नद्या)
- प्रमुख प्राणी: पट्टेरी वाघ, बिबट्या, गवा, रानकुत्रा, चौशिंगा
MPSC दर्जाचे सराव प्रश्न (Practice MCQs)
प्रश्न १
नवीन नागझिरा वन्यजीव अभयारण्यासंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
अ. हे अभयारण्य गोंदिया जिल्ह्यातील सालेकसा आणि गोरेगाव तालुक्यांमध्ये स्थित आहे.
ब. या अभयारण्याची अधिसूचना २०१२ मध्ये निर्गमित करण्यात आली असून त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १५१.३३ चौ.किमी. आहे.
क. हे अभयारण्य कृष्णा नदी प्रणालीच्या भीमा उपखोऱ्यात मोडते.
खालीलपैकी कोणते/ती विधान/विधाने बरोबर आहेत?
१. फक्त अ आणि क
२. फक्त अ आणि ब
३. फक्त ब आणि क
४. वरील सर्व
- अचूक उत्तर: पर्याय २ (फक्त अ आणि ब)
- स्पष्टीकरण: विधान ‘क’ चुकीचे आहे, कारण हे अभयारण्य कृष्णा खोऱ्यात नसून गोदावरी नदी प्रणालीतील वैनगंगा उपखोऱ्यात (वाघ नदी पाणलोट) येते. विधाने ‘अ’ आणि ‘ब’ तथ्यनिहाय अचूक आहेत.
प्रश्न २
खालील विधाने तपासा आणि योग्य पर्याय निवडा:
विधान (A): नवीन नागझिरा अभयारण्याची निर्मिती मध्य भारतातील व्याघ्र संरक्षणाच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण मानली जाते.
कारण (R): हे अभयारण्य कान्हा, पेंच आणि ताडोबा व्याघ्र प्रकल्पांमधील वाघांच्या नैसर्गिक संचारासाठी (Genetic Exchange) सुरक्षित कॉरिडॉर उपलब्ध करून देते.
१. (A) आणि (R) दोन्ही बरोबर असून (R) हे (A) चे अचूक स्पष्टीकरण आहे.
२. (A) आणि (R) दोन्ही बरोबर आहेत, परंतु (R) हे (A) चे अचूक स्पष्टीकरण नाही.
३. (A) बरोबर आहे, परंतु (R) चूक आहे.
४. (A) चूक आहे, परंतु (R) बरोबर आहे.
- अचूक उत्तर: पर्याय १
- स्पष्टीकरण: मध्य भारतातील व्याघ्र अधिवासांचे तुकडीकरण (Fragmentation) रोखण्यासाठी आणि वाघांच्या जनुकीय वहनासाठी नवीन नागझिरा कॉरिडॉर अत्यंत निर्णायक ठरतो.
प्रश्न ३
नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्पाशी (NNTR) संबंधित संरक्षित क्षेत्रांपैकी कोणते अभयारण्य भंडारा जिल्ह्यात मोडते?
१. नवीन नागझिरा अभयारण्य
२. कोका वन्यजीव अभयारण्य
३. नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान
४. अंबाबरवा अभयारण्य
- अचूक उत्तर: पर्याय २ (कोका वन्यजीव अभयारण्य)
- स्पष्टीकरण: कोका अभयारण्य (२०१३) हे भंडारा जिल्ह्यात येते, तर नवीन नागझिरा, नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान व नवेगाव अभयारण्य हे गोंदिया जिल्ह्यात मोडतात (अंबाबरवा हे बुलढाणा जिल्ह्यात असून मेळघाट प्रकल्पाचा भाग आहे).
