मराठी भाषेत लेखन एकरूपता व सुसूत्रता राहावी यासाठी अखिल भारतीय मराठी साहित्य महामंडळ आणि महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ (बालभारती) द्वारे शुद्धलेखनाचे १८ अधिकृत नियम स्वीकृत करण्यात आले आहेत.
MPSC राज्यसेवा, संयुक्त मुख्य परीक्षा (Group B & C), आणि सरळसेवा भरतीमध्ये शुद्ध व अशुद्ध शब्द, अनुस्वाराचे नियम, ऱ्हस्व-दीर्घ नियम, आणि सामान्यरूपातील बदल यावर दरवर्षी ३ ते ४ प्रश्न हमखास विचारले जातात.
१. शुद्धलेखनाचे १८ अधिकृत नियम : वर्गीकरण चौकट
१८ नियमांचे अभ्यासाच्या सोयीसाठी ४ मुख्य विभागांत वर्गीकरण केले जाते:
┌── १. अनुस्वारविषयक नियम (नियम १ ते ४)
│
शुद्धलेखनाचे १८ अधिकृत नियम ─┼─ २. ऱ्हस्व-दीर्घविषयक नियम (नियम ५ ते १०)
│
├── ३. शब्द व इतर घटक नियम (नियम ११ ते १४)
│
└── ४. सामान्यरूप व विशेष नियम (नियम १५ ते १८)
२. विभाग १: अनुस्वारविषयक अधिकृत नियम (Rules 1 to 4)
नियम १: स्पष्ट उच्चारित अनुनासिकाबद्दल अनुस्वार (शीर्षबिंदू)
- नियम: ज्या अक्षराचा उच्चार नाकातून स्पष्ट व खणखणीत (सानुनासिक) होतो, त्या अक्षरावर अनुस्वार (शीर्षबिंदू) द्यावा.
- MPSC उदाहरणे:
- गंगा (गङ्गा), चंचल (चञ्चल), घंटा (घण्टा), संत (सन्त), आंबा (आम्बा), निबंध, कंदील, भुंगा.
नियम २: ‘य, र, ल, व, श, ष, स, ह, ळ’ पूर्वीचा अनुस्वार
- नियम: य, र, ल, व, श, ष, स, ह, ळ या वर्णांच्या पूर्वी येणाऱ्या नासोच्चाराबद्दल केवळ शीर्षबिंदू (अनुस्वार) द्यावा; पर-सवर्णाने (अनुनासिकाने) लेखन करू नये.
- MPSC उदाहरणे:
- संयम (‘संय्यम’ असे लिहू नये).
- संरचना, संलग्न, संवाद, दंश, मांस, सिंह, संज्ञा.
नियम ३: अस्पष्ट उच्चार / नासोच्चार नसताना अनुस्वार देऊ नये
- नियम: ज्या शब्दांतील अनुस्वाराचा उच्चार अस्पष्ट आहे किंवा उच्चारला जात नाही, अशा शब्दांवर अनुस्वार देऊ नये.
- MPSC सुधारित उदाहरणे (पूर्वी अनुस्वार दिले जात असत, आता बंद केले आहेत):
- अशुद्ध रूपे: हंसणे, धांवणे, जेव्हां, कोठें, कधीं, काहीं, नांव, नांव.
- शुद्ध रूपे: हसणे, धावणे, जेव्हा, कोठे, कधी, काही, नाव, घर, पाच.
नियम ४: अनेकवचनी सामान्यरूपांवर अनुस्वार
- नियम: नामांच्या व सर्वनामांच्या अनेकवचनी सामान्यरूपांवर विभक्ती प्रत्यय किंवा शब्दयोगी अव्यय लावताना अनुस्वार द्यावा. तसेच आदरा Respectful Plural (आदरार्थी अनेकवचन) प्रसंगीही अनुस्वार द्यावा.
- MPSC उदाहरणे:
- अनेकवचन: लोकांना, मुलांनी, तुम्हांस, लोकांसमोर, घरांपुढे.
- आदरार्थी अनेकवचन: राज्यपालांचे, मुख्यमंत्र्यांचा, अध्यक्षांचे, गुरुजींना.
३. विभाग २: ऱ्हस्व-दीर्घविषयक अधिकृत नियम (Rules 5 to 10)
नियम ५: एकाक्षरी शब्दाचा नियम
- नियम: मराठीतील एकच अक्षर असलेल्या शब्दातील ‘इ-कार’ किंवा ‘उ-कार’ हा नेहमी दीर्घ लिहावा.
- MPSC उदाहरणे:
- मी, तू, पी, ती, जी, ही, बी, धू, ऊ.
- अपवाद: ‘नि’ (संस्कृत अव्यय) व ‘न्ति’ ही अव्यये ऱ्हस्व लिहितात.
नियम ६: मराठी शब्दाच्या शेवटी येणारा इकार/उकार
- नियम: मराठी शब्दाच्या शेवटी (अंतात) येणारा ‘इ-कार’ किंवा ‘उ-कार’ हा नेहमी दीर्घ लिहावा.
- MPSC उदाहरणे:
- आई, पाटी, बाळू, सुरी, पिशवी, सुपारी, गिरणी, लाडू, खाऊ, फिरकी.
- अपवाद (अव्यये): तत्सम अव्यये आणि, परंतु, यद्यपि, तथापि, अथवा, जरि, तरि ही ऱ्हस्वान्त लिहिली जातात.
नियम ७: मराठी अकारान्त शब्दाचे उपांत्य अक्षर (शेवटून दुसरे)
- नियम: मराठी शब्दातील शेवटचे अक्षर अकारान्त (अ असणारे) असेल, तर त्याचे उपांत्य (शेवटून दुसरे) अक्षर ‘इ-कार’ किंवा ‘उ-कार’ असल्यास ते दीर्घ लिहावे.
- MPSC उदाहरणे:
- गरीब, पीठ, मूल, बहीण, कठीण, नीट, रतीब, ऊस, चिरूट, तूप, जमीन, सूप, खारीक.
नियम ८: मराठी दीर्घान्त शब्दाचे उपांत्य अक्षर
- नियम: मराठी शब्दाचे शेवटचे अक्षर जर दीर्घ (काणा, वेलांटी, उकार) असेल, तर त्याचे उपांत्य अक्षर ऱ्हस्व लिहावे.
- MPSC उदाहरणे:
- गुणी, किडा, विळी, पिसू, फुगा, खुनी, सुरु, पाहुणी, माहिती, तालुका, महिना, विहीर.
नियम ९: तत्सम इ-कारान्त व उ-कारान्त शब्द
- नियम: संस्कृतमधून मराठीत आलेले तत्सम शब्द मूळ संस्कृतप्रमाणेच ऱ्हस्व किंवा दीर्घ लिहावेत.
- MPSC उदाहरणे:
- ऱ्हस्वान्त तत्सम शब्द: कवी, मती, गती, बुद्धी, नीती, ऋषी, गुरू, मधू, वायू, पशू, भानू.
- दीर्घान्त तत्सम शब्द: पृथ्वी, नदी, लक्ष्मी, दासी, पती, सती.
नियम १०: तत्सम अकारान्त शब्दाचे उपांत्य अक्षर
- नियम: संस्कृतमधून आलेल्या तत्सम अकारान्त शब्दातील उपांत्य (शेवटून दुसरे) अक्षर मूळ संस्कृतप्रमाणेच दीर्घ ठेवावे.
- MPSC उदाहरणे:
- पूजा, पूर्व, परीक्षा, भीती, चूर्ण, शरीर, पीडा, क्रीडा, कीर्ती, नीती, संगीत, नवीन, लीला.
४. विभाग ३: शब्द व इतर घटक नियम (Rules 11 to 14)
नियम ११: अनुस्वार, विसर्ग व जोडाक्षरापूर्वीचे इकार/उकार
- नियम: मराठी शब्दांतील अनुस्वार, विसर्ग किंवा जोडाक्षर यांच्या पूर्वीचे इकार व उकार सामान्यतः ऱ्हस्व लिहावेत.
- MPSC उदाहरणे:
- अनुस्वारापूर्वी: चिंच, डाळिंब, भिंग, भुंगा, पुंजका.
- विसर्गापूर्वी: दुःख, निःपक्ष, चतुःसूत्री.
- जोडाक्षरापूर्वी: किल्ला, भिंत, विस्तव, कुस्ती, पुष्कळ, मुक्काम, विठ्ठल.
नियम १२: ‘इत्यादी’, ‘ही’ व ‘अन्’ चे लेखन
- नियम: ‘इत्यादी’ आणि ‘ही’ हे शब्द दीर्घान्त लिहावेत. ‘अन्’ हा शब्द व्यंजनान्त (हलन्त/पाय मोडून) लिहावा.
- MPSC उदाहरणे: इत्यादी, ही, अन्.
नियम १३: परभाषीय शब्दांचे लेखन
- नियम: कोणत्याही अन्य भाषेतील (अंग्रेजी/परदेशी) शब्द मराठीत लिहिताना त्यांच्या मूल उच्चाराप्रमाणे ऱ्हस्व किंवा दीर्घ लिहावेत.
- MPSC उदाहरणे: ब्रिटिश, हाऊस, बस, बँक, स्टेशन, नंबर, तिकीट, ऑफिस.
नियम १४: पद्यातील (कवितेतील) स्वातंत्र्य
- नियम: पद्यात (कवितेत) वृत्ताचे व मात्रांचे बंधन पाळताना ऱ्हस्व-दीर्घाचे नियम काटेकोरपणे पाळणे शक्य नसल्यास कवीला तेवढ्यापुरते स्वातंत्र्य असते.
५. विभाग ४: सामान्यरूप व विशेष नियम (Rules 15 to 18)
नियम १५: सामान्यरूपातील ऱ्हस्व-दीर्घ बदल
- नियम अ (मराठी शब्द): मराठी शब्दाचे उपांत्य अक्षर मूळ शब्दात दीर्घ असले, तरी सामान्यरूप करताना ते ऱ्हस्व होते.
- उदा. गरीब -> गरिबाचा; मूल -> मुलाला; बहीण -> बहिणीस; सोलापूर -> सोलापूरला.
- नियम ब (तत्सम शब्द): तत्सम (संस्कृत) शब्दाचे उपांत्य अक्षर सामान्यरूपाच्या वेळी दीर्घच राहते.
- उदा. पूजा -> पूजेला; परीक्षा -> परीक्षेला; कीर्ती -> कीर्तीस.
नियम १६: ‘पूर’ ग्रामवाचक शब्दाचे लेखन
- नियम: ‘पूर’ हा ग्रामवाचक शब्द कोणत्याही गावाच्या नावाला जोडताना नेहमी दीर्घोपान्त्य (प ला दुसरा उकार ‘पू’) लिहावा.
- MPSC उदाहरणे: नागपूर, सोलापूर, तारापूर, कोल्हापूर, मिरापूर.
नियम १७: पुनरुक्त (द्विरुक्त) शब्दांचे लेखन
- नियम अ: पुनरुक्त शब्दातील दुसरा व चौथा स्वर मूळ घटक शब्दाप्रमाणे दीर्घ लिहावा. (उदा. खरीखरी, हळूहळू).
- नियम ब: पुनरुक्त शब्द जर नादानुकारी (नादयुक्त) असतील, तर ते उच्चाराप्रमाणे ऱ्हस्व लिहावेत. (उदा. दुडुदुडु, रुणुझुणू, लटुुलटू).
नियम १८: ‘राहणे, पाहणे, वाहणे’ चे लेखन
- नियम: ‘राहणे, पाहणे, वाहणे’ अशीच शुद्ध रूपे वापरावीत (‘राहाणे, पाहाणे, राहाणे’ अशी नव्हे).
- अपवाद: आज्ञार्थी प्रयोगात मात्र ‘राहा / रहा’, ‘पाहा / पहा’, ‘वाहा / वहा’ दोन्ही रूपे स्वीकारार्ह आहेत.
६. MPSC Master Revision Summary Chart (१८ नियमांची क्विक ट्रिक)
| नियम क्र. | विषयाचे नाव | मुख्य नियम (शॉर्टकट) | परीक्षाभिमुख उदाहरणे |
|---|---|---|---|
| १ | स्पष्ट अनुस्वार | नासोच्चार स्पष्ट असल्यास अनुस्वार द्यावा. | आंबा, गंगा, चंचल, संत |
| २ | य, र, ल… पूर्वी | य, र, ल, व, श, ष, स, ह, ळ पूर्वी शीर्षबिंदूच. | संयम, संलग्न, सिंह |
| ३ | अस्पष्ट उच्चार | अस्पष्ट उच्चारावर अनुस्वार देऊ नये. | हसणे, कोठे, कधी, नाव |
| ४ | अनेकवचनी सामान्यरूप | अनेकवचनी/आदरार्थी रूपांवर अनुस्वार द्यावा. | लोकांना, मुलांनी, अध्यक्षांचे |
| ५ | एकाक्षरी शब्द | एकाक्षरी शब्द नेहमी दीर्घ लिहावा. | मी, तू, पी, ती, जी |
| ६ | अंतिम इकार/उकार | मराठी शब्दाच्या शेवटी दीर्घ वेलांटी/उकार. | आई, पाटी, बाळू, सुपारी |
| ७ | अकारान्तापूर्वीचा स्वर | अकारान्त मराठी शब्दाचे उपांत्य अक्षर दीर्घ. | गरीब, पीठ, मूल, बहीण |
| ८ | अंतिम दीर्घ उपांत्य | शेवटी दीर्घ अक्षर असल्यास उपांत्य अक्षर ऱ्हस्व. | गुणी, किडा, पाहुणी, महिना |
| ९ | तत्सम शब्द | तत्सम शब्द मूळ संस्कृतप्रमाणेच लिहावेत. | कवी, गती, गुरू, भानू |
| १० | तत्सम उपांत्य | तत्सम अकारान्त शब्दाचे उपांत्य अक्षर दीर्घच. | पूजा, परीक्षा, भीती, शरीर |
| ११ | जोडाक्षर/अनुस्वारापूर्वी | जोडाक्षर/अनुस्वार/विसर्गापूर्वीचा स्वर ऱ्हस्व. | चिंच, किल्ला, विहीर, दुःख |
| १२ | इत्यादी व अन् | इत्यादी, ही (दीर्घ); अन् (व्यंजनान्त). | इत्यादी, ही, अन् |
| १३ | परभाषीय शब्द | इंग्रजी/परदेशी शब्द उच्चाराप्रमाणे लिहावेत. | ब्रिटिश, हाऊस, बस, बँक |
| १४ | पद्य स्वातंत्र्य | कवितेत वृत्तानुसार ऱ्हस्व-दीर्घ स्वातंत्र्य. | कवितेतील पद्य रचना |
| १५ | सामान्यरूप बदल | मराठीचे उपांत्य ऱ्हस्व; तत्समचे उपांत्य दीर्घच. | गरिबाचा (ऱ्हस्व), पूजेला (दीर्घ) |
| १६ | ‘पूर’ ग्रामनाम | ‘पूर’ जोडताना ‘प’ चा उकार दीर्घ (‘पू’). | नागपूर, सोलापूर, कोल्हापूर |
| १७ | पुनरुक्त शब्द | साधे द्विरुक्त दीर्घ; नादानुकारी ऱ्हस्व. | हळूहळू (दीर्घ), दुडुदुडु (ऱ्हस्व) |
| १८ | क्रियापद रूपे | राहणे, पाहणे, वाहणे अशी रूपे वापरावीत. | राहणे, पाहणे, वाहणे |
७. MPSC Srav Prashna (सराव प्रश्न)
- प्रचलित शुद्धलेखन नियमानुसार ‘नागपूर’ शब्दातील ‘पूर’ कसा लिहावा? (MPSC Combined PYQ)
- (A) ऱ्हस्व उपान्त्य
- (B) दीर्घोपान्त्य
- (C) व्यंजनान्त
- (D) अनुस्वारयुक्त
- उत्तर: (B) दीर्घोपान्त्य (नियम १६ नुसार ‘पूर’ चा उकार नेहमी दीर्घ लिहावा).
- खालीलपैकी शुद्धलेखन नियमानुसार अचूक शब्दगट कोणता? (MPSC Group B/C)
- (A) पुर्व, दिप, पिडा
- (B) पीडा, नविन, संगीत
- (C) नीती, भीती, प्रीती
- (D) क्रिडा, शरीर, परीक्षा
- उत्तर: (C) नीती, भीती, प्रीती (नियम ९ व १० नुसार तत्सम शब्द मूळ संस्कृतप्रमाणे दीर्घ लिहिले जातात).
- अनेकवचनी सामान्यरूपांवर विभक्ती प्रत्यय लावताना काय करावे?
- (A) विसर्ग द्यावा
- (B) अनुस्वार द्यावा
- (C) वेलांटी ऱ्हस्व करावी
- (D) काणा वाढवावा
- उत्तर: (B) अनुस्वार द्यावा (नियम ४ नुसार अनेकवचनी/आदरार्थी रूपांवर अनुस्वार दिला जातो).
