तुंगारेश्वर वन्यजीव अभयारण्य हे उत्तर कोकणातील पालघर जिल्ह्यातील वसई तालुक्यात संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान आणि तानसा वन्यजीव अभयारण्य यांच्या दरम्यान वसलेला एक मोक्याचा सलग जैवविविधता वनपट्टा आहे. २००३ मध्ये अधिसूचित झालेले हे ८५.७० चौ.किमी.चे संरक्षित क्षेत्र बिबट्या (Leopard) आणि विपुल पक्षीजीवनासाठी प्रसिद्ध असून ते मुंबई महानगरालगतच्या वन्यजीवांना उत्तर सह्याद्रीच्या जंगलाशी जोडणारा अत्यंत महत्त्वपूर्ण वन्यजीव भ्रमणमार्ग (Wildlife Corridor) आहे.
महत्त्वाचे घटक तक्ता (Key Facts Table)
| घटक (Component) | तपशील / तथ्य (Exam Facts) |
| अभयारण्याचे नाव | तुंगारेश्वर वन्यजीव अभयारण्य (Tungareshwar Wildlife Sanctuary) |
| जिल्हा (District) | पालघर (तालुका: वसई) |
| प्रशासकीय विभाग (Revenue Division) | कोकण विभाग |
| नैसर्गिक विभाग (Physiographic Division) | उत्तर कोकण – सह्याद्रीच्या पश्चिम उपरांगा (तुंगारेश्वर डोंगररांग) |
| स्थापना / अधिसूचित वर्ष (Notification Year) | २००३ (२४ ऑक्टोबर २००३ रोजी अंतिम अधिसूचना) |
| क्षेत्रफळ (Total Area) | ८५.७० चौ.किमी. |
| वनविभाग / संवर्धन क्षेत्र | संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान परिक्षेत्र / ठाणे वन्यजीव विभाग |
| प्रमुख नदी / पाणलोट क्षेत्र (River Basin / Catchment) | पश्चिम वाहिनी उल्हास नदी खोरे – तानसा व कामवारी नदी पाणलोट, पेल्हार धरण तलाव |
| वनांचा प्रकार (Forest Type) | दक्षिण उष्णकटिबंधीय दमट पानगळी व निम-सदाहरित वने (Southern Tropical Moist Deciduous & Semi-Evergreen Forests) |
| प्रमुख / वैशिष्ट्यपूर्ण प्राणी (Flagship Fauna) | बिबट्या (Leopard), रानमांजर, भेकर, सांबर, मोर, धनेश, विविध शिकारी पक्षी |
| आंतरराष्ट्रीय / राष्ट्रीय दर्जा (Special Status) | संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान ते तानसा वन्यजीव कॉरिडॉर व Important Bird Area (IBA) |
भौगोलिक व पर्यावरणीय वैशिष्ट्ये (Geographical & Ecological Profile)
- स्थान व विस्तार: हे अभयारण्य पालघर जिल्ह्यातील वसई तालुक्यात वसलेले असून दक्षिणेकडे ते ठाणे जिल्हा व संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाला (SGNP, बोरिवली), तर ईशान्येकडे तानसा अभयारण्याला जोडलेले आहे. पूर्वेकडे राष्ट्रीय महामार्ग क्र. ४८ (मुंबई-अहमदाबाद) जातो.
- नद्या व पाण्याचे स्रोत: अभयारण्याचा डोंगराळ भाग उल्हास आणि वैतरणा या कोकणातील दोन प्रमुख नद्यांच्या उपखोऱ्यांमध्ये मोडतो. पश्चिमेकडील पेल्हार धरण (Pelhar Dam) आणि अभयारण्यातून वाहणारे बारमाही व हंगामी ओहोळ (तुंगारेश्वर नाला) वन्यजीवांसाठी पिण्याच्या पाण्याचे मुख्य स्रोत आहेत. पावसाळ्यात येथे अनेक मनमोहक धबधबे तयार होतात.
- वनस्पती विविधता (Flora): सह्याद्रीच्या पश्चिमोत्तरावर मुबलक पर्जन्यमान असल्यामुळे येथे दाट व विविधस्तरीय वनस्पती आढळतात.
- प्रमुख प्रजाती: साग (Teak), बांबू, ऐन, धावडा, जांभूळ, आंबा, पळस, बेहडा, काजरा, शिसव, टेटू आणि विविध प्रकारच्या वेली व स्थानिक औषधी वनस्पती.
- प्राणी व पक्षी विविधता (Fauna):
- सस्तन प्राणी (Mammals): बिबट्या (Leopard) हा येथील प्रमुख शिकारी प्राणी आहे. याव्यतिरिक्त रानमांजर (Jungle Cat), भेकर (Barking Deer), सांबर, चितळ, रानडुक्कर, कोल्हा, तरस, मुंगूस, साळिंदर आणि लंगूर/वानर मोठ्या प्रमाणावर आढळतात.
- पक्षी जीवन (Avifauna): १५० हून अधिक पक्ष्यांच्या प्रजातींची नोंद येथे झाली आहे. यामध्ये धनेश (Grey Hornbill), सर्पगरुड (Crested Serpent Eagle), शिक्रा, स्वर्गीय नर्तक (Asian Paradise Flycatcher), मोर, सुतार पक्षी, रानकोंबडी, हळद्या आणि अनेक प्रकारचे पाणपक्षी पेल्हार तलावावर आढळतात.
- सरपटणारे प्राणी (Reptiles): नाग (Spectacled Cobra), मण्यार (Common Krait), घोणस (Russell’s Viper), फुरसे (Saw-scaled Viper), अजगर, घोरपड, बांबू पिट व्हायपर आणि विविध प्रकारचे सरडे.
- IUCN Red List व कायदेशीर दर्जा:
- बिबट्या (Panthera pardus): असुरक्षित (Vulnerable – VU); भारतीय वन्यजीव संरक्षण कायदा १९७२ च्या अनुसूची-१ (Schedule I) अंतर्गत सर्वोच्च संरक्षण.
- भारतीय मोर (Pavo cristatus): Schedule I.
संवर्धन इतिहास व विशेष घडामोडी (Conservation History & Milestones)
- मूळ निर्मितीचे कारण: मुंबई महानगर प्रदेशाच्या (MMR) झपाट्याने होणाऱ्या शहरीकरणामुळे संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानातील वन्यजीव एकाकी पडण्याचा धोका निर्माण झाला होता. हा सलग पट्टा तानसा अभयारण्य आणि सह्याद्रीच्या मुख्य वनक्षेत्राशी जोडून ठेवण्यासाठी २४ ऑक्टोबर २००३ रोजी ८५.७० चौ.किमी. क्षेत्रावर ‘तुंगारेश्वर वन्यजीव अभयारण्य’ अधिसूचित करण्यात आले.
- धार्मिक केंद्र: अभयारण्याच्या मध्यभागी एका उंच टेकडीवर महादेवाचे प्राचीन श्री तुंगारेश्वर मंदिर आहे. महाशिवरात्री व श्रावण महिन्यात येथे भाविकांची मोठी गर्दी असते.
- सर्वोच्च न्यायालयाचे निर्देश व अतिक्रमणे: अभयारण्याच्या पर्यावरण संवेदी क्षेत्रात (ESZ) व आत झालेल्या अनधिकृत बांधकामांवर आणि आश्रमांवर सर्वोच्च न्यायालयाने कठोर ताशेरे ओढत वनविभागाला अतिक्रमणमुक्तीचे आदेश दिले आहेत.
- संवर्धनासमोरील प्रमुख आव्हाने:
- लगतचा मुंबई-अहमदाबाद राष्ट्रीय महामार्ग आणि वसई-विरार पट्ट्यातील वाढते नागरीकरण.
- धार्मिक सणांच्या वेळी भाविकांची गर्दी, ध्वनीप्रदूषण आणि प्लास्टिक कचरा.
- उन्हाळ्यात लागणारे मानवनिर्मित वणवे (Forest Fires).
MPSC परीक्षा विशेष: ‘ट्रॅप’ आणि महत्त्वाचे मुद्दे (Exam Trap Alerts)
- ⚠️ जिल्हा निर्मिती ट्रॅप (ठाणे vs पालघर):
- २००३ मध्ये जेव्हा हे अभयारण्य अधिसूचित झाले, तेव्हा ते अविभाजित ठाणे जिल्ह्यात होते.
- १ ऑगस्ट २०१४ रोजी ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन होऊन ‘पालघर’ जिल्ह्याची निर्मिती झाली. त्यामुळे तुंगारेश्वर अभयारण्य सध्या पालघर जिल्ह्यात (वसई तालुका) येते, ठाणे जिल्ह्यात नाही.
- ⚠️ वन्यजीव कॉरिडॉर महत्त्व:
- संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान (बोरिवली) ➡️ तुंगारेश्वर अभयारण्य (वसई) ➡️ तानसा अभयारण्य (शहापूर/वाडा) असा हा बिबट्यांच्या भ्रमणाचा सलग नैसर्गिक मार्ग आहे. मुंबईतील बिबट्यांच्या जनुकीय वहनासाठी तुंगारेश्वर हा ‘गळ्यातील ताईत’ मानला जातो.
- ⚠️ प्रशासकीय विभाग: पालघर जिल्हा हा कोकण प्रशासकीय विभागात मोडतो.
एका दृष्टीक्षेपात उजळणी (One-Liner Revision Points)
- जिल्हा व तालुका: पालघर (वसई तालुका)
- अधिसूचित वर्ष: २००३ (२४ ऑक्टोबर)
- एकूण क्षेत्रफळ: ८५.७० चौ.किमी.
- प्रमुख वन्यजीव: बिबट्या (Leopard) आणि समृद्ध पक्षी विविधता
- वनस्पती प्रकार: दमट पानगळी व निम-सदाहरित वने
- संबंधित जलाशय / धरण: पेल्हार धरण तलाव
- प्रमुख भूमिका: संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान ते तानसा अभयारण्य दरम्यानचा वन्यजीव कॉरिडॉर
- धार्मिक केंद्र: प्राचीन श्री तुंगारेश्वर महादेव मंदिर
MPSC दर्जाचे सराव प्रश्न (Practice MCQs)
प्रश्न १
तुंगारेश्वर वन्यजीव अभयारण्यासंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
अ. हे अभयारण्य सध्या कोकण प्रशासकीय विभागातील पालघर जिल्ह्यात वसलेले आहे.
ब. या अभयारण्याची स्थापना २००३ मध्ये झाली असून त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे ८५.७० चौ.किमी. आहे.
क. हे अभयारण्य प्रामुख्याने तापी नदी प्रणालीच्या पूर्णा उपखोऱ्यात मोडते.
खालीलपैकी कोणते/ती विधान/विधाने बरोबर आहेत?
१. फक्त अ आणि क
२. फक्त अ आणि ब
३. फक्त ब आणि क
४. वरील सर्व
अचूक उत्तर: पर्याय २ (फक्त अ आणि ब)
स्पष्टीकरण: विधान ‘क’ चुकीचे आहे, कारण तुंगारेश्वर अभयारण्य उत्तर कोकणात असून ते पश्चिम वाहिनी उल्हास/तानसा जलप्रणालीच्या (पेल्हार धरण परिसर) पाणलोट क्षेत्रात येते. विधाने ‘अ’ आणि ‘ब’ तथ्यनिहाय अचूक आहेत.
प्रश्न २
खालील विधाने तपासा आणि योग्य पर्याय निवडा:
विधान (A): तुंगारेश्वर वन्यजीव अभयारण्य हे मुंबई महानगर परिसरातील बिबट्यांच्या संवर्धनासाठी अत्यंत निर्णायक मानले जाते.
कारण (R): हे अभयारण्य संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान (बोरिवली) आणि तानसा वन्यजीव अभयारण्य यांच्या दरम्यान सुरक्षित वन्यजीव कॉरिडॉर म्हणून कार्य करते.
१. (A) आणि (R) दोन्ही बरोबर असून (R) हे (A) चे अचूक स्पष्टीकरण आहे.
२. (A) आणि (R) दोन्ही बरोबर आहेत, परंतु (R) हे (A) चे अचूक स्पष्टीकरण नाही.
३. (A) बरोबर आहे, परंतु (R) चूक आहे.
४. (A) चूक आहे, परंतु (R) बरोबर आहे.
अचूक उत्तर: पर्याय १
स्पष्टीकरण: संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानातील बिबट्यांचा संपर्क बाहेरील नैसर्गिक जंगलांशी तुटू नये म्हणून तुंगारेश्वर हा एकमेव सलग वनपट्टा उपलब्ध करून देतो, ज्यामुळे वाघांसारख्या किंवा बिबट्यांसारख्या मोठ्या मार्जार कुळातील प्राण्यांचे जनुकीय वैविध्य टिकून राहते.
प्रश्न ३
महाराष्ट्रातील अभयारण्ये आणि त्यांच्या जिल्ह्यांसंदर्भात खालीलपैकी कोणती जोडी अयोग्य आहे?
१. तुंगारेश्वर वन्यजीव अभयारण्य – पालघर
२. कर्नाळा पक्षी अभयारण्य – रायगड
३. फणसाड वन्यजीव अभयारण्य – रत्नागिरी
४. तानसा वन्यजीव अभयारण्य – ठाणे
अचूक उत्तर: पर्याय ३
स्पष्टीकरण: जोडी ३ अयोग्य आहे. फणसाड वन्यजीव अभयारण्य हे रत्नागिरी जिल्ह्यात नसून रायगड (रोहा/मुरुड तालुका) जिल्ह्यात स्थित आहे. उर्वरित जोड्या (तुंगारेश्वर – पालघर, कर्नाळा – रायगड, तानसा – ठाणे) बरोबर आहेत.
