अंधारी वन्यजीव अभयारण्य हे विदर्भातील चंद्रपूर जिल्ह्यात भद्रावती, वरोरा व चंद्रपूर तालुक्यांच्या सीमेवर अंधारी नदीच्या खोऱ्यात वसलेले महाराष्ट्रातील अत्यंत संपन्न व विस्तीर्ण संरक्षित क्षेत्र आहे. १९८६ मध्ये अधिसूचित झालेले हे ५०९.२७ चौ.किमी.चे अरण्य ताडोबा राष्ट्रीय उद्यानाला लागून असून, १९९५ मध्ये या दोघांच्या एकत्रीकरणातून महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध ‘ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प’ (TATR) साकार झाला आहे.
महत्त्वाचे घटक तक्ता (Key Facts Table)
| घटक (Component) | तपशील / तथ्य (Exam Facts) |
| अभयारण्याचे नाव | अंधारी वन्यजीव अभयारण्य (Andhari Wildlife Sanctuary) |
| जिल्हा (District) | चंद्रपूर (तालुके: भद्रावती, वरोरा, चिमूर, चंद्रपूर) |
| प्रशासकीय विभाग (Revenue Division) | नागपूर विभाग (पूर्व विदर्भ) |
| नैसर्गिक विभाग (Physiographic Division) | महाराष्ट्र पठार – वैनगंगा-वर्धा खोरे व कन्हारगाव-मूल टेकड्यांचा परिसर |
| स्थापना / अधिसूचित वर्ष (Notification Year) | १९८६ (२५ फेब्रुवारी १९८६ रोजी अधिसूचना) |
| क्षेत्रफळ (Total Area) | ५०९.२७ चौ.किमी. |
| वनविभाग / संवर्धन क्षेत्र | ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प (TATR – Field Director Office, Chandrapur) |
| प्रमुख नदी / पाणलोट क्षेत्र (River Basin / Catchment) | गोदावरी नदी प्रणाली – वर्धा-वैनगंगा उपखोरे, अंधारी नदी (Andhari River) व कोळसा जलाशय |
| वनांचा प्रकार (Forest Type) | दक्षिण उष्णकटिबंधीय कोरडी पानगळी वने (Southern Tropical Dry Deciduous Forests) |
| प्रमुख / वैशिष्ट्यपूर्ण प्राणी (Flagship Fauna) | पट्टेरी वाघ (Royal Bengal Tiger), बिबट्या, गवा (Indian Bison), रानकुत्रा (Dhole), अस्वल, चौशिंगा |
| आंतरराष्ट्रीय / राष्ट्रीय दर्जा (Special Status) | व्याघ्र संवर्धन क्षेत्र (Core Area of TATR) व Important Bird Area (IBA) |
भौगोलिक व पर्यावरणीय वैशिष्ट्ये (Geographical & Ecological Profile)
- स्थान व विस्तार: हे अभयारण्य चंद्रपूर शहराच्या उत्तरेस सुमारे ४५ किमी अंतरावर स्थित आहे. उत्तरेस ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान, पूर्वेस मूल व चिमूर वनांचल आणि पश्चिमेस भद्रावती-वरोरा असा याचा विस्तार आहे. भौगोलिकदृष्ट्या हे क्षेत्र सौम्य टेकड्या, दऱ्या आणि विस्तीर्ण माळरानांनी वेढलेले आहे.
- नद्या व पाण्याचे स्रोत: अभयारण्याचा मुख्य जलस्रोत अंधारी नदी आहे, जी पुढे जाऊन वेकोली/इरई खोऱ्यातून वर्धा नदीकडे वाहते. याशिवाय कोळसा तलाव, ताडोबा तलाव परिसर आणि स्थानिक नाले वन्यजीवांसाठी बारमाही पाण्याचा आधार आहेत.
- वनस्पती विविधता (Flora): येथील वने उत्तम प्रतीची कोरडी पानगळी प्रकारची आहेत. बांबूचे दाट आच्छादन हे येथील वनांचे प्रमुख वैशिष्ट्य आहे.
- प्रमुख वृक्ष प्रजाती: साग (Teak – Tectona grandis), बांबू (कळक/कातंग – Dendrocalamus strictus), ऐन (Crocodile bark tree), धावडा, बीजा, तेंदू, मोहा, हळदू, सालई, आवळा आणि जांभूळ.
- प्राणी व पक्षी विविधता (Fauna):
- सस्तन प्राणी (Mammals): उच्च घनतेचे पट्टेरी वाघ (Tiger), बिबट्या (Leopard), रानकुत्रा (Wild Dog / Dhole), अस्वल (Sloth Bear), गवा (Indian Bison), सांबर, चितळ, भेकर, चौशिंगा (Four-horned Antelope), नीलगाय, तरस, रानमांजर आणि उडणारी खार (Flying Squirrel).
- पक्षी जीवन (Avifauna): २०० हून अधिक पक्षी प्रजाती नोंदवल्या गेल्या आहेत. यामध्ये सर्पगरुड (Crested Serpent Eagle), मत्स्यगरुड (Grey-headed Fish Eagle), धनेश (Malabar Pied Hornbill), मोर, रानकोंबडी, स्वर्गीय नर्तक (Paradise Flycatcher) आणि विविध स्थलांतरित पाणपक्षी आढळतात.
- सरपटणारे प्राणी (Reptiles): गोड्या पाण्यातील मगर (Marsh Crocodile / Mugger), अजगर (Indian Rock Python), घोरपड, नाग, फुरसे आणि घोणस.
- IUCN Red List व कायदेशीर दर्जा:
- पट्टेरी वाघ (Panthera tigris): धोक्यात असलेली प्रजाती (Endangered – EN); वन्यजीव संरक्षण कायदा १९७२ च्या अनुसूची-१ (Schedule I) अंतर्गत सर्वोच्च संरक्षण.
- रानकुत्रा (Cuon alpinus): धोक्यात असलेली प्रजाती (Endangered – EN) / Schedule I.
- गवा (Bos gaurus): असुरक्षित (Vulnerable – VU) / Schedule I.
संवर्धन इतिहास व विशेष घडामोडी (Conservation History & Milestones)
- मूळ निर्मितीचे कारण: १९५५ मध्ये महाराष्ट्रातील पहिले राष्ट्रीय उद्यान म्हणून ‘ताडोबा’ घोषित झाले होते, परंतु त्याचा आकार केवळ ११६.५५ चौ.किमी. इतका मर्यादित होता. लगतच्या अंधारी नदी खोऱ्यातील समृद्ध जंगलाचे व व्याघ्र अधिवासाचे रक्षण करण्यासाठी २५ फेब्रुवारी १९८६ रोजी ५०९.२७ चौ.किमी. क्षेत्रावर ‘अंधारी वन्यजीव अभयारण्य’ अधिसूचित करण्यात आले.
- ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प निर्मिती (१९९५): वाघांच्या अखंडित अधिवासासाठी १९९५ मध्ये ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान (११६.५५ चौ.किमी.) आणि अंधारी वन्यजीव अभयारण्य (५०९.२७ चौ.किमी.) एकत्रित करून एकूण ६२५.८२ चौ.किमी. क्षेत्राचा ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प (TATR) स्थापन करण्यात आला.
- गावांचे यशस्वी पुनर्वसन: व्याघ्र संवर्धन क्षेत्र मानवी हस्तक्षेपापासून मुक्त करण्यासाठी अभयारण्याच्या कोअर भागातील कोळसा, रामदेगी, नवेगाव यांसारख्या गावांचे यशस्वी स्वेच्छानिवृत्ती पुनर्वसन करण्यात आले आहे.
- संवर्धनासमोरील आव्हाने:
- चंद्रपूर जिल्ह्यातील कोळसा खाणी (Coal Mines) आणि औष्णिक वीज केंद्रांमुळे होणारे प्रदूषण.
- अभयारण्याच्या परिघावरील गावांमध्ये शेती-पशुधनावरून होणारा मानव-वाघ संघर्ष.
- उन्हाळ्यातील वणवे आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष.
MPSC परीक्षा विशेष: ‘ट्रॅप’ आणि महत्त्वाचे मुद्दे (Exam Trap Alerts)
- ⚠️ ताडोबा vs अंधारी (स्वरूप व क्षेत्रफळ ट्रॅप):
- ताडोबा: हे ‘राष्ट्रीय उद्यान’ (National Park) आहे (स्थापना १९५५, क्षेत्रफळ ११६.५५ चौ.किमी.).
- अंधारी: हे ‘वन्यजीव अभयारण्य’ (Wildlife Sanctuary) आहे (स्थापना १९८६, क्षेत्रफळ ५०९.२७ चौ.किमी.).
- व्याघ्र प्रकल्पाच्या कोअर क्षेत्रामध्ये ताडोबापेक्षा अंधारी अभयारण्याचा वाटा (सुमारे ८०% पेक्षा जास्त) मोठा आहे.
- ⚠️ जिल्हा ट्रॅप: हे संपूर्ण संरक्षित क्षेत्र चंद्रपूर जिल्ह्यातच येते. गडचिरोली किंवा नागपूरचा कोणताही भाग ताडोबा-अंधारीच्या मूळ कोअरमध्ये येत नाही.
- ⚠️ नदीचे नाव ट्रॅप: अभयारण्याला ‘अंधारी’ हे नाव त्यातून वाहणाऱ्या स्थानिक अंधारी नदीवरून पडले आहे, जी वर्धा-वैनगंगा जलप्रणालीची उपनदी आहे.
एका दृष्टीक्षेपात उजळणी (One-Liner Revision Points)
- जिल्हा व मुख्य तालुके: चंद्रपूर (भद्रावती, वरोरा, चिमूर, चंद्रपूर)
- अधिसूचित वर्ष: १९८६ (२५ फेब्रुवारी)
- एकूण क्षेत्रफळ: ५०९.२७ चौ.किमी.
- व्याघ्र प्रकल्प संलग्नीकरण: ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प (१९९५)
- संबंधित नदी: अंधारी नदी
- प्रमुख वनस्पती: बांबू (कातंग बांबू) आणि सागवान
- प्रमुख वन्यजीव: पट्टेरी वाघ (सर्वाधिक व्याघ्र घनता), बिबट्या, गवा, रानकुत्रे
MPSC दर्जाचे सराव प्रश्न (Practice MCQs)
प्रश्न १
अंधारी वन्यजीव अभयारण्यासंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
अ. हे अभयारण्य चंद्रपूर जिल्ह्यातील भद्रावती, वरोरा आणि चिमूर तालुक्यांच्या सीमाभागात पसरलेले आहे.
ब. या अभयारण्याची अधिसूचना १९८६ मध्ये निर्गमित झाली असून त्याचे क्षेत्रफळ ५०९.२७ चौ.किमी. आहे.
क. हे अभयारण्य पेंच व्याघ्र प्रकल्पाचा मुख्य उपग्रह गाभा क्षेत्र मानले जाते.
खालीलपैकी कोणते/ती विधान/विधाने बरोबर आहेत?
१. फक्त अ आणि क
२. फक्त अ आणि ब
३. फक्त ब आणि क
४. वरील सर्व
अचूक उत्तर: पर्याय २ (फक्त अ आणि ब)
स्पष्टीकरण: विधान ‘क’ चुकीचे आहे, कारण अंधारी अभयारण्य पेंच व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग नसून ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाचा (TATR) अविभाज्य घटक आहे. विधाने ‘अ’ आणि ‘ब’ अचूक आहेत.
प्रश्न २
खालील विधाने तपासा आणि योग्य पर्याय निवडा:
विधान (A): ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाच्या एकूण कोअर क्षेत्रफळामध्ये अंधारी वन्यजीव अभयारण्याचा वाटा ताडोबा राष्ट्रीय उद्यानापेक्षा अधिक आहे.
कारण (R): अंधारी अभयारण्याचे क्षेत्रफळ ५०९.२७ चौ.किमी. आहे, तर ताडोबा राष्ट्रीय उद्यानाचे क्षेत्रफळ ११६.५५ चौ.किमी. आहे.
१. (A) आणि (R) दोन्ही बरोबर असून (R) हे (A) चे अचूक स्पष्टीकरण आहे.
२. (A) आणि (R) दोन्ही बरोबर आहेत, परंतु (R) हे (A) चे अचूक स्पष्टीकरण नाही.
३. (A) बरोबर आहे, परंतु (R) चूक आहे.
४. (A) चूक आहे, परंतु (R) बरोबर आहे.
अचूक उत्तर: पर्याय १
स्पष्टीकरण: ताडोबा-अंधारी प्रकल्पाचे कोअर क्षेत्र ६२५.८२ चौ.किमी. असून त्यामध्ये अंधारी अभयारण्याचा वाटा ५०९.२७ चौ.किमी. (सुमारे ८१%) आहे, त्यामुळे (A) आणि (R) दोन्ही बरोबर असून (R) हे योग्य स्पष्टीकरण आहे.
प्रश्न ३
महाराष्ट्रातील अभयारण्ये आणि त्यांच्या स्थापना वर्षांसंदर्भात खालीलपैकी कोणती जोडी अयोग्य आहे?
१. अंधारी वन्यजीव अभयारण्य – १९८६
२. पैनगंगा वन्यजीव अभयारण्य – १९८६
३. जायकवाडी पक्षी अभयारण्य – १९८६
४. नवीन बोर वन्यजीव अभयारण्य – १९९४
अचूक उत्तर: पर्याय ४
स्पष्टीकरण: जोडी ४ अयोग्य आहे. नवीन बोर वन्यजीव अभयारण्याची अधिसूचना २०१२ मध्ये काढण्यात आली होती (१९९४ मध्ये बीडचे ‘नायगाव-मयूर’ अभयारण्य स्थापन झाले होते). उर्वरित अंधारी, पैनगंगा आणि जायकवाडी या तिन्हींची स्थापना १९८६ मध्ये झाली आहे.
