नवीन बोर वन्यजीव अभयारण्य हे विदर्भातील वर्धा जिल्ह्याच्या सेलू तालुक्यात बोर नदी व जलाशयाच्या सभोवताली पसरलेले अत्यंत मोक्याचे संरक्षित वनक्षेत्र आहे. २०१२ मध्ये मूळ बोर अभयारण्याच्या विस्तारासाठी अधिसूचित झालेले हे ६०.७० चौ.किमी.चे क्षेत्र पुढे २०१४ मध्ये घोषित झालेल्या ‘बोर व्याघ्र प्रकल्पाचा’ (Bor Tiger Reserve) मुख्य गाभा (Core area) बनले असून, ते देशातील सर्वात लहान क्षेत्रफळाच्या व्याघ्र संवर्धन क्षेत्राचा महत्त्वाचा घटक आहे.
महत्त्वाचे घटक तक्ता (Key Facts Table)
| घटक (Component) | तपशील / तथ्य (Exam Facts) |
| अभयारण्याचे नाव | नवीन बोर वन्यजीव अभयारण्य (New Bor Wildlife Sanctuary) |
| जिल्हा (District) | वर्धा (तालुका: सेलू / हिंगणी परिसर) |
| प्रशासकीय विभाग (Revenue Division) | नागपूर विभाग (विदर्भ) |
| नैसर्गिक विभाग (Physiographic Division) | महाराष्ट्र पठार – वर्धा-वैनगंगा खोरे व दख्खन शुष्क पानगळी पठार |
| स्थापना / अधिसूचित वर्ष (Notification Year) | २०१२ (अधिसूचना: २०१२) |
| क्षेत्रफळ (Total Area) | ६०.७० चौ.किमी. (मूळ बोर ६१.१० चौ.किमी. + नवीन बोर ६०.७० चौ.किमी.) |
| वनविभाग / संवर्धन क्षेत्र | पेंच व्याघ्र प्रकल्प प्रशासन / बोर वन्यजीव विभाग, वर्धा |
| प्रमुख नदी / पाणलोट क्षेत्र (River Basin / Catchment) | वर्धा नदी उपखोरे – बोर नदी (Bor River) व बोर धरण जलाशय |
| वनांचा प्रकार (Forest Type) | दक्षिण उष्णकटिबंधीय कोरडी पानगळी वने (Southern Tropical Dry Deciduous Forests) |
| प्रमुख / वैशिष्ट्यपूर्ण प्राणी (Flagship Fauna) | पट्टेरी वाघ (Royal Bengal Tiger), बिबट्या (Leopard), अस्वल (Sloth Bear), सांबर, रानकुत्रा, नीलगाय |
| आंतरराष्ट्रीय / राष्ट्रीय दर्जा (Special Status) | बोर व्याघ्र प्रकल्प गाभा क्षेत्र (Bor Tiger Reserve – Core Area) व व्याघ्र कॉरिडॉर |
भौगोलिक व पर्यावरणीय वैशिष्ट्ये (Geographical & Ecological Profile)
- स्थान व विस्तार: हे अभयारण्य वर्धा जिल्ह्याच्या ईशान्य भागात सेलू तालुक्यात वसलेले असून, त्याची सीमा नागपूर जिल्ह्याला (हिंगणा तालुका) लागून आहे. हे क्षेत्र सातपुड्याच्या दक्षिणेकडील पायथ्याच्या टेकड्या आणि वर्धा खोऱ्याच्या संगमावर स्थित आहे.
- नद्या व पाण्याचे स्रोत: अभयारण्याचा मुख्य जलस्रोत बोर नदी आणि तिच्यावर बांधण्यात आलेले बोर धरण (बोर जलाशय) आहे. हे धरण अभयारण्याच्या मध्यभागी असून वन्यजीवांसाठी वर्षभर मुबलक पाण्याचा साठा उपलब्ध करून देते.
- वनस्पती विविधता (Flora): येथील वने प्रामुख्याने कोरड्या पानगळी स्वरूपाची आहेत.
- प्रमुख प्रजाती: साग (Teak – Tectona grandis), तेंदू, धावडा, खैर, सालई, पळस, मोह, बांबू, आवळा, रोहन आणि विस्तीर्ण गवताळ पट्टे.
- प्राणी व पक्षी विविधता (Fauna):
- सस्तन प्राणी (Mammals): पट्टेरी वाघ (Royal Bengal Tiger), बिबट्या (Leopard), रानकुत्रा (Dhole), अस्वल (Sloth Bear), चितळ, सांबर, भेकर, चौशिंगा, नीलगाय, रानडुक्कर, तरस आणि कोल्हा.
- पक्षी जीवन (Avifauna): जलाशयाच्या उपस्थितीमुळे येथे मोर, शिक्रा, मत्स्यगरुड (Grey-headed Fish Eagle), विविध बगळे, पाणकावळे, धनेश (Indian Grey Hornbill) आणि हिवाळ्यात येणारी स्थलांतरित बदके मोठ्या संख्येने आढळतात.
- सरपटणारे प्राणी (Reptiles): अजगर (Indian Rock Python), घोरपड, नाग, फुरसे, घोणस आणि पाणसाप.
- IUCN Red List व कायदेशीर दर्जा:
- पट्टेरी वाघ (Panthera tigris): धोक्यात असलेली प्रजाती (Endangered – EN); वन्यजीव संरक्षण कायदा १९७२ च्या अनुसूची-१ (Schedule I) अंतर्गत सर्वोच्च संरक्षण.
- रानकुत्रा (Cuon alpinus): Endangered (EN) / Schedule I.
- अस्वल (Melursus ursinus): Vulnerable (VU) / Schedule I.
संवर्धन इतिहास व विशेष घडामोडी (Conservation History & Milestones)
- मूळ निर्मितीचे कारण: १९७० मध्ये स्थापन झालेले जुने बोर अभयारण्य केवळ ६१.१० चौ.किमी. आकाराचे होते. पेंच आणि ताडोबा दरम्यान फिरणाऱ्या वाघांच्या संवर्धनासाठी हे क्षेत्र अपुरे पडत असल्याने लगतच्या ६०.७० चौ.किमी. समृद्ध वनक्षेत्राला २०१२ मध्ये ‘नवीन बोर वन्यजीव अभयारण्य’ म्हणून घोषित करण्यात आले.
- भारतातील सर्वात लहान व्याघ्र प्रकल्प: जुने बोर (६१.१० चौ.किमी.) आणि नवीन बोर (६०.७० चौ.किमी.) एकत्रित करून जुलै २०१४ मध्ये ‘बोर व्याघ्र प्रकल्प’ (Bor Tiger Reserve) म्हणून अधिसूचित करण्यात आला (एकूण कोअर क्षेत्र सुमारे १३८.१२ चौ.किमी.). हा देशातील तसेच महाराष्ट्रातील क्षेत्रफळाने सर्वात लहान व्याघ्र प्रकल्प ठरला.
- व्याघ्र कॉरिडॉर महत्त्व: बोर हे नागपूर-वर्धा पट्ट्यातील ताडोबा-अंधारी, पेंच, उमरेड-करांडला आणि मेळघाट या व्याघ्र प्रकल्पांना जोडणाऱ्या मध्य भारतीय व्याघ्र लँडस्केपमधील मध्यवर्ती केंद्र (Stepping Stone Corridor) आहे.
- संवर्धनासमोरील आव्हाने:
- नागपूर-वर्धा दरम्यानची वाढती नागरी व औद्योगिक पायाभूत कामे.
- उन्हाळ्यातील वणवे (Forest Fires).
- अभयारण्याच्या परिघावरील शेतशिवारात होणारा मानव-वन्यजीव संघर्ष.
MPSC परीक्षा विशेष: ‘ट्रॅप’ आणि महत्त्वाचे मुद्दे (Exam Trap Alerts)
- ⚠️ जिल्हा ट्रॅप (वर्धा vs नागपूर):
- बोर अभयारण्याचा मुख्य भाग आणि नवीन बोर अभयारण्य वर्धा जिल्ह्यात (सेलू तालुका) येते.
- मात्र, बोर व्याघ्र प्रकल्पाचा बफर झोन हा वर्धा आणि नागपूर या दोन्ही जिल्ह्यांत पसरलेला आहे. आयोगाच्या पर्यायांमध्ये मुख्य जिल्हा नेहमी ‘वर्धा’ लक्षात ठेवावा.
- ⚠️ सर्वात लहान व्याघ्र प्रकल्प vs सर्वात लहान अभयारण्य:
- भारतातील सर्वात लहान ‘व्याघ्र प्रकल्प’ (Tiger Reserve): बोर व्याघ्र प्रकल्प (वर्धा).
- महाराष्ट्रातील सर्वात लहान ‘अभयारण्य’ (Sanctuary): नवीन माळढोक – गंगावाडी (१.९८ चौ.किमी.) किंवा त्यापूर्वीचे संदर्भ. बोर अभयारण्य आता नवीन बोर जोडल्यामुळे १२१+ चौ.किमी.चे झाले आहे, त्यामुळे ते आता सर्वात लहान अभयारण्य राहिलेले नाही.
- ⚠️ प्रशासकीय नियंत्रण ट्रॅप:
- बोर व्याघ्र प्रकल्प भौगोलिकदृष्ट्या वर्धा जिल्ह्यात असला, तरी त्याचे प्रशासकीय नियंत्रण अप्पर प्रधान मुख्य वनसंरक्षक व क्षेत्र संचालक, पेंच व्याघ्र प्रकल्प (नागपूर) यांच्या अंतर्गत येते.
एका दृष्टीक्षेपात उजळणी (One-Liner Revision Points)
- जिल्हा व तालुका: वर्धा (सेलू तालुका / हिंगणी)
- अधिसूचित वर्ष: २०१२
- एकूण क्षेत्रफळ: ६०.७० चौ.किमी.
- व्याघ्र प्रकल्प संलग्नीकरण: बोर व्याघ्र प्रकल्प (Bor Tiger Reserve – २०१४ मध्ये निर्मित)
- पाणलोट खोरे: वर्धा नदी प्रणाली (बोर नदी व जलाशय)
- प्रमुख वैशिष्ट्य: भारताच्या सर्वात लहान व्याघ्र प्रकल्पाचा गाभा विस्तार
- प्रमुख वन्यजीव: पट्टेरी वाघ, बिबट्या, अस्वल, रानकुत्रा, सांबर
MPSC दर्जाचे सराव प्रश्न (Practice MCQs)
प्रश्न १
नवीन बोर वन्यजीव अभयारण्यासंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
अ. हे अभयारण्य वर्धा जिल्ह्यातील सेलू तालुक्यात वसलेले आहे.
ब. या अभयारण्याची अधिसूचना २०१२ मध्ये निर्गमित करण्यात आली असून त्याचे क्षेत्रफळ ६०.७० चौ.किमी. आहे.
क. हे अभयारण्य तापी नदी प्रणालीच्या गिरणा उपखोऱ्यात येते.
खालीलपैकी कोणते/ती विधान/विधाने बरोबर आहेत?
१. फक्त अ आणि क
२. फक्त अ आणि ब
३. फक्त ब आणि क
४. वरील सर्व
- अचूक उत्तर: पर्याय २ (फक्त अ आणि ब)
- स्पष्टीकरण: विधान ‘क’ चुकीचे आहे, कारण नवीन बोर अभयारण्य तापी खोऱ्यात नसून गोदावरी नदी प्रणालीतील वर्धा नदीच्या उपखोऱ्यात (बोर नदी) येते. विधाने ‘अ’ आणि ‘ब’ तथ्यनिहाय अचूक आहेत.
प्रश्न २
खालील विधाने तपासा आणि योग्य पर्याय निवडा:
विधान (A): २०१२ मध्ये नवीन बोर अभयारण्य घोषित झाल्यानंतर बोर क्षेत्राला व्याघ्र प्रकल्पाचा दर्जा मिळणे सुलभ झाले.
कारण (R): नवीन बोरमुळे वाघांच्या संवर्धनासाठी आवश्यक असणारे सलग अधिवास क्षेत्र आणि कोअर बफर रचना अधिक मजबूत झाली.
१. (A) आणि (R) दोन्ही बरोबर असून (R) हे (A) चे अचूक स्पष्टीकरण आहे.
२. (A) आणि (R) दोन्ही बरोबर आहेत, परंतु (R) हे (A) चे अचूक स्पष्टीकरण नाही.
३. (A) बरोबर आहे, परंतु (R) चूक आहे.
४. (A) चूक आहे, परंतु (R) बरोबर आहे.
- अचूक उत्तर: पर्याय १
- स्पष्टीकरण: मूळ बोर अभयारण्य आकाराने लहान होते. २०१२ मध्ये नवीन बोर (६०.७० चौ.किमी.) जोडल्यामुळे संरक्षित क्षेत्राचा विस्तार झाला आणि राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या (NTCA) निकषांनुसार २०१४ मध्ये बोर हा भारताचा ४७ वा व्याघ्र प्रकल्प म्हणून घोषित झाला.
प्रश्न ३
महाराष्ट्रातील व्याघ्र प्रकल्पांसंदर्भात खालीलपैकी कोणते विधान अचूक आहे?
१. नवेगाव-नागझिरा हा महाराष्ट्रातील क्षेत्रफळाने सर्वात मोठा व्याघ्र प्रकल्प आहे.
२. बोर व्याघ्र प्रकल्प हा भारतातील क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने सर्वात लहान व्याघ्र प्रकल्प मानला जातो.
३. अंबाबरवा अभयारण्य पेंच व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग आहे.
४. बोर व्याघ्र प्रकल्प संपूर्णपणे अमरावती प्रशासकीय विभागात मोडतो.
- अचूक उत्तर: पर्याय २
- स्पष्टीकरण: बोर व्याघ्र प्रकल्प हा भारतातील सर्वात लहान व्याघ्र प्रकल्प मानला जातो (विधान २ अचूक आहे). मेळघाट हा महाराष्ट्रातील जुना व मोठा व्याघ्र प्रकल्प आहे; अंबाबरवा हे मेळघाटचा भाग आहे; आणि बोर हे नागपूर प्रशासकीय विभागात (वर्धा जिल्हा) मोडते.
