बोर वन्यजीव अभयारण्य हे महाराष्ट्रातील वर्धा जिल्ह्यातील हिंगणी परिसरात स्थित आहे. १९७० मध्ये या अभयारण्याची स्थापना झाली. जुलै २०१४ मध्ये याला व्याघ्र प्रकल्पाचा दर्जा देण्यात आला. बोर धरण आणि त्याचा जलाशय या संरक्षित क्षेत्राच्या पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या घटकांपैकी आहेत. वाघांच्या अधिवासाच्या दृष्टीने तसेच विदर्भातील वन्यजीव संवर्धनाच्या दृष्टीने या क्षेत्राला महत्त्व आहे.
अभयारण्याची महत्त्वाची माहिती
| घटक | माहिती |
|---|---|
| अधिकृत नाव | बोर वन्यजीव अभयारण्य |
| इंग्रजी नाव | Bor Wildlife Sanctuary |
| जिल्हा | वर्धा (व्याघ्र प्रकल्पाचा विस्तार नागपूर जिल्ह्यातही) |
| तालुका / परिसर | सेलू, हिंगणी परिसर |
| स्थापना वर्ष | १९७० |
| व्याघ्र प्रकल्पाचा दर्जा | जुलै २०१४ |
| अभयारण्याचे क्षेत्रफळ | ६१.१० चौ.कि.मी. |
| बोर व्याघ्र प्रकल्पाचे क्षेत्रफळ | १३८.१२ चौ.कि.मी. |
| प्रमुख जलस्रोत | बोर धरण व जलाशय |
| वनाचा प्रकार | शुष्क पानझडी वन |
| प्रमुख वन्यजीव | वाघ, बिबट्या, अस्वल, गवा, सांबर |
| ESZ क्षेत्रफळ | ६७८.१४ चौ.कि.मी. |
टीप: अभयारण्य, व्याघ्र प्रकल्प आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र यांची क्षेत्रफळे वेगवेगळी आहेत. WII च्या संरक्षित क्षेत्र डेटाबेसमध्ये अभयारण्याचे क्षेत्रफळ ६१.१० चौ.कि.मी. दिले आहे; व्याघ्र प्रकल्पाचे क्षेत्रफळ १३८.१२ चौ.कि.मी. आहे. Wii+2
भौगोलिक स्थान व वैशिष्ट्ये
बोर अभयारण्य विदर्भातील वर्धा जिल्ह्यातील सेलू तालुक्याच्या हिंगणी परिसरात आहे. बोर जलाशय हा या क्षेत्राचा महत्त्वाचा भौगोलिक घटक आहे. जलाशयामुळे वनक्षेत्रात विविध प्रकारचे अधिवास (Habitats) निर्माण झाले आहेत.
या क्षेत्रात प्रामुख्याने शुष्क पानझडी वने (Dry Deciduous Forests), गवताळ प्रदेश आणि जलाशयाशी संबंधित परिसंस्था आढळतात. बोर व्याघ्र प्रकल्पाचा विस्तार वर्धा आणि नागपूर या दोन्ही जिल्ह्यांमध्ये आहे. त्यामुळे याचा अभ्यास करताना केवळ अभयारण्याचे स्थान आणि संपूर्ण व्याघ्र प्रकल्पाचे भौगोलिक क्षेत्र यांतील फरक लक्षात ठेवावा.
स्थापना व कायदेशीर माहिती
| वर्ष | महत्त्वाची घटना |
|---|---|
| १९७० | बोर वन्यजीव अभयारण्याची स्थापना |
| जुलै २०१४ | बोरला व्याघ्र प्रकल्पाचा दर्जा |
बोरला जुलै २०१४ मध्ये व्याघ्र प्रकल्प म्हणून घोषित करण्यात आले. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या (NTCA) व्याघ्र प्रकल्पांच्या यादीत बोरचा समावेश आहे.
पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र (Eco-Sensitive Zone – ESZ):
केंद्रीय पर्यावरण, वन व हवामान बदल मंत्रालयाने १७ जानेवारी २०२२ रोजी बोर व्याघ्र प्रकल्पाच्या परिसरातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासाठी अंतिम अधिसूचना प्रसिद्ध केली.
- अधिसूचना क्रमांक: S.O. 213(E)
- अधिसूचना तारीख: १७ जानेवारी २०२२
- ESZ चे क्षेत्रफळ: ६७८.१४ चौ.कि.मी.
- ESZ ची रुंदी: ०.५ ते २६.५० कि.मी.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: ESZ म्हणजे अभयारण्य किंवा व्याघ्र प्रकल्पाचा मुख्य संरक्षित भाग नव्हे. हा त्याच्या सभोवतालचा पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील परिसर असतो.
वनस्पती व वनसंपदा (Flora)
बोर व्याघ्र प्रकल्पात प्रामुख्याने शुष्क पानझडी वनांचा प्रकार आढळतो. या वनांमध्ये सागवान, तेंदू, ऐन आणि बांबू यांसारख्या वनस्पतींचे महत्त्व आहे.
| मराठी नाव | English / Scientific Name |
|---|---|
| सागवान | Teak (Tectona grandis) |
| तेंदू | Diospyros melanoxylon |
| ऐन | Terminalia tomentosa |
| बांबू | Bambusa spp. |
ही प्रजाती NTCA च्या बोर व्याघ्र प्रकल्पाच्या माहितीपत्रकात नमूद केलेल्या प्रमुख वनस्पतींपैकी आहेत.
वन्यजीव विविधता (Fauna)
बोर अभयारण्य हे वाघांसाठी महत्त्वाचे अधिवास क्षेत्र आहे. येथे विविध प्रकारचे मांसाहारी आणि तृणभक्षी प्राणी आढळतात.
१. सस्तन प्राणी (Mammals)
| मराठी नाव | English / Scientific Name |
|---|---|
| वाघ | Tiger (Panthera tigris) |
| बिबट्या | Leopard (Panthera pardus) |
| गवा | Indian Gaur (Bos gaurus) |
| सांबर | Sambar (Rusa unicolor) |
| चितळ | Spotted Deer (Axis axis) |
| तरस | Striped Hyena (Hyaena hyaena) |
| रानकुत्रा | Dhole (Cuon alpinus) |
| रानमांजर | Jungle Cat (Felis chaus) |
२. पक्षी जीवन (Avifauna)
बोर परिसरात मोरासह विविध पक्षी आढळतात. उपलब्ध जिल्हा प्रशासनाच्या माहितीनुसार येथे मोरांची संख्या लक्षणीय आहे. मात्र, विशिष्ट पक्ष्यांची अद्ययावत अधिकृत प्रजाती-यादी आणि सर्वेक्षण वर्ष उपलब्ध नसल्याने येथे अप्रमाणित पक्षीनावे दिलेली नाहीत. India+1
३. सरपटणारे प्राणी व उभयचर (Reptiles & Amphibians)
या गटातील प्रजातींची अद्ययावत, अधिकृत आणि पडताळलेली यादी उपलब्ध संदर्भांमध्ये आढळत नाही.
MPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- बोर वन्यजीव अभयारण्याची स्थापना १९७० मध्ये झाली.
- हे अभयारण्य वर्धा जिल्ह्यातील हिंगणी परिसरात आहे.
- जुलै २०१४ मध्ये बोरला व्याघ्र प्रकल्पाचा दर्जा मिळाला.
- अभयारण्याचे क्षेत्रफळ WII नुसार ६१.१० चौ.कि.मी. आहे.
- बोर व्याघ्र प्रकल्पाचे क्षेत्रफळ १३८.१२ चौ.कि.मी. आहे.
- बोर धरण व जलाशय हे या क्षेत्राचे महत्त्वाचे भौगोलिक वैशिष्ट्य आहे.
- बोर व्याघ्र प्रकल्पाच्या ESZ चे क्षेत्रफळ ६७८.१४ चौ.कि.मी. आहे.
MPSC परीक्षेतील संभाव्य गोंधळ
| घटक | क्षेत्रफळ |
|---|---|
| बोर वन्यजीव अभयारण्य | ६१.१० चौ.कि.मी. |
| बोर व्याघ्र प्रकल्प | १३८.१२ चौ.कि.मी. |
| बोर व्याघ्र प्रकल्पाचे ESZ | ६७८.१४ चौ.कि.मी. |
वेगवेगळ्या संरक्षित क्षेत्रांच्या क्षेत्रफळांची सरमिसळ करू नये.
MPSC सराव प्रश्न (10 MCQs)
प्रश्न १. बोर वन्यजीव अभयारण्याबाबत खालील विधाने विचारात घ्या.
- बोर अभयारण्याची स्थापना १९७० मध्ये झाली.
- हे अभयारण्य वर्धा जिल्ह्यात आहे.
- याला २०१४ मध्ये व्याघ्र प्रकल्पाचा दर्जा मिळाला.
वरीलपैकी कोणती विधाने योग्य आहेत?
(A) फक्त १ आणि २
(B) फक्त २ आणि ३
(C) १, २ आणि ३
(D) फक्त १ आणि ३
योग्य उत्तर: (C)
स्पष्टीकरण: बोर अभयारण्याची स्थापना १९७० मध्ये झाली. जुलै २०१४ मध्ये याला व्याघ्र प्रकल्पाचा दर्जा मिळाला.
प्रश्न २. बोर वन्यजीव अभयारण्य कोणत्या जिल्ह्यात स्थित आहे?
(A) नागपूर
(B) वर्धा
(C) अमरावती
(D) चंद्रपूर
योग्य उत्तर: (B)
स्पष्टीकरण: बोर वन्यजीव अभयारण्य वर्धा जिल्ह्यातील हिंगणी परिसरात आहे. संपूर्ण बोर व्याघ्र प्रकल्पाचा विस्तार वर्धा आणि नागपूर या जिल्ह्यांमध्ये आहे.
प्रश्न ३. खालील विधाने विचारात घ्या.
- बोर व्याघ्र प्रकल्पाची स्थापना १९७० मध्ये झाली.
- बोरला २०१४ मध्ये व्याघ्र प्रकल्पाचा दर्जा मिळाला.
- बोर व्याघ्र प्रकल्पाचा ESZ हा मुख्य अभयारण्याच्या क्षेत्रफळाइतकाच आहे.
योग्य पर्याय निवडा.
(A) फक्त १
(B) फक्त २
(C) १ आणि ३
(D) १, २ आणि ३
योग्य उत्तर: (B)
स्पष्टीकरण: १९७० हे अभयारण्याच्या स्थापनेचे वर्ष आहे. २०१४ मध्ये व्याघ्र प्रकल्पाचा दर्जा मिळाला. ESZ हा स्वतंत्र सभोवतालचा संवेदनशील परिसर असल्याने त्याचे क्षेत्रफळ वेगळे आहे.
प्रश्न ४. बोर वन्यजीव अभयारण्यातील प्रमुख वनप्रकार कोणता आहे?
(A) सदाहरित वन
(B) खारफुटी वन
(C) शुष्क पानझडी वन
(D) अल्पाइन वन
योग्य उत्तर: (C)
स्पष्टीकरण: बोर व्याघ्र प्रकल्पात शुष्क पानझडी वने (Dry Deciduous Forests) आणि गवताळ प्रदेश आढळतात.
प्रश्न ५. योग्य जोड्या जुळवा.
| गट अ | गट ब |
|---|---|
| १. बोर अभयारण्य | अ. १९७० |
| २. व्याघ्र प्रकल्पाचा दर्जा | ब. २०१४ |
| ३. ESZ अंतिम अधिसूचना | क. २०२२ |
(A) १-अ, २-ब, ३-क
(B) १-ब, २-क, ३-अ
(C) १-क, २-अ, ३-ब
(D) १-अ, २-क, ३-ब
योग्य उत्तर: (A)
स्पष्टीकरण: बोर अभयारण्याची स्थापना १९७० मध्ये झाली. २०१४ मध्ये व्याघ्र प्रकल्पाचा दर्जा मिळाला आणि २०२२ मध्ये ESZ ची अंतिम अधिसूचना प्रसिद्ध झाली.
प्रश्न ६. खालीलपैकी कोणती जोडी अयोग्य आहे?
(A) वाघ – Panthera tigris
(B) बिबट्या – Panthera pardus
(C) गवा – Bos gaurus
(D) सांबर – Panthera pardus
योग्य उत्तर: (D)
स्पष्टीकरण: सांबराचे शास्त्रीय नाव Rusa unicolor आहे. Panthera pardus हे बिबट्याचे शास्त्रीय नाव आहे.
प्रश्न ७. बोर व्याघ्र प्रकल्पाच्या पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची अंतिम अधिसूचना कोणत्या वर्षी प्रसिद्ध झाली?
(A) २०१४
(B) २०१८
(C) २०२०
(D) २०२२
योग्य उत्तर: (D)
स्पष्टीकरण: केंद्रीय पर्यावरण, वन व हवामान बदल मंत्रालयाने १७ जानेवारी २०२२ रोजी S.O. 213(E) या क्रमांकाने अंतिम अधिसूचना प्रसिद्ध केली.
प्रश्न ८. बोर व्याघ्र प्रकल्पाच्या ESZ चे क्षेत्रफळ किती आहे?
(A) १३८.१२ चौ.कि.मी.
(B) ६७८.१४ चौ.कि.मी.
(C) ६१.१० चौ.कि.मी.
(D) ३५१.१६ चौ.कि.मी.
योग्य उत्तर: (B)
स्पष्टीकरण: बोर व्याघ्र प्रकल्पाच्या अंतिम ESZ अधिसूचनेनुसार क्षेत्रफळ ६७८.१४ चौ.कि.मी. आहे.
प्रश्न ९. बोर अभयारण्याशी संबंधित प्रमुख जलस्रोत कोणता आहे?
(A) तोतलाडोह जलाशय
(B) बोर धरण व जलाशय
(C) गोसीखुर्द धरण
(D) इटियाडोह जलाशय
योग्य उत्तर: (B)
स्पष्टीकरण: बोर धरण आणि त्याचा जलाशय हा बोर अभयारण्याच्या भौगोलिक व पर्यावरणीय रचनेतील महत्त्वाचा घटक आहे.
प्रश्न १०. बोर वन्यजीव अभयारण्य आणि बोर व्याघ्र प्रकल्प यांच्या क्षेत्रफळाबाबत योग्य पर्याय कोणता?
(A) दोन्हींचे क्षेत्रफळ ६१.१० चौ.कि.मी. आहे.
(B) अभयारण्य १३८.१२ आणि व्याघ्र प्रकल्प ६१.१० चौ.कि.मी. आहे.
(C) अभयारण्य ६१.१० आणि व्याघ्र प्रकल्प १३८.१२ चौ.कि.मी. आहे.
(D) दोन्हींचे क्षेत्रफळ १३८.१२ चौ.कि.मी. आहे.
योग्य उत्तर: (C)
स्पष्टीकरण: WII च्या संरक्षित क्षेत्र डेटाबेसमध्ये अभयारण्याचे क्षेत्रफळ ६१.१० चौ.कि.मी. दिले आहे. NTCA च्या माहितीनुसार व्याघ्र प्रकल्पाचे क्षेत्रफळ १३८.१२ चौ.कि.मी. आहे.
उत्तरतालिका
| प्रश्न | उत्तर | प्रश्न | उत्तर |
|---|---|---|---|
| १ | C | ६ | D |
| २ | B | ७ | D |
| ३ | B | ८ | B |
| ४ | C | ९ | B |
| ५ | A | १० | C |
संदर्भ व अधिकृत स्रोत (References)
- महाराष्ट्र पर्यटन संचालनालय: Bor Wildlife Sanctuary – स्थान, स्थापना व भौगोलिक माहिती.
- Wildlife Institute of India: National Wildlife Database – Maharashtra – अभयारण्याचे क्षेत्रफळ व स्थापना वर्ष.
- National Tiger Conservation Authority: Illustrative Profile of Tiger Reserves – बोर व्याघ्र प्रकल्पाचे क्षेत्रफळ, वनस्पती व वन्यजीव.
- MoEFCC: Bor Tiger Reserve – Final ESZ Notification – पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची अधिसूचना.
- राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण: भारतामधील व्याघ्र प्रकल्पांची अधिकृत यादी.
- वर्धा जिल्हा प्रशासन: Bor Tiger Reserve – Wardha District – स्थानविषयक माहिती.
