देऊळगाव-रेहेकुरी वन्यजीव अभयारण्य महाराष्ट्रातील अहिल्यानगर जिल्ह्याच्या कर्जत तालुक्यात स्थित आहे. हे अभयारण्य प्रामुख्याने भारतीय काळवीट (Blackbuck) संवर्धनासाठी ओळखले जाते. २९ फेब्रुवारी १९८० रोजी या क्षेत्राला अभयारण्याचा दर्जा देण्यात आला. सुमारे २.१७ चौ.कि.मी. क्षेत्रफळ असलेले हे महाराष्ट्रातील लहान क्षेत्रफळाच्या वन्यजीव अभयारण्यांपैकी एक महत्त्वाचे अभयारण्य आहे.
अभयारण्याची महत्त्वाची माहिती
| घटक | माहिती |
|---|---|
| अधिकृत नाव | देऊळगाव-रेहेकुरी वन्यजीव अभयारण्य |
| इंग्रजी नाव | Deolgaon-Rehkuri Wildlife Sanctuary |
| अन्य नाव | रेहेकुरी काळवीट अभयारण्य |
| जिल्हा | अहिल्यानगर |
| तालुका | कर्जत |
| प्रमुख गाव | रेहेकुरी |
| स्थापना वर्ष | १९८० |
| अधिसूचना तारीख | २९ फेब्रुवारी १९८० |
| क्षेत्रफळ | २.१७ चौ.कि.मी. |
| क्षेत्रफळ (हेक्टर) | २१७.३१ हेक्टर |
| प्रमुख वन्यजीव | काळवीट |
| वनाचा प्रकार | उष्णकटिबंधीय काटेरी वनस्पती व गवताळ अधिवास |
| प्रमुख संवर्धन उद्दिष्ट | काळवीट संवर्धन |
| संबंधित व्याघ्र प्रकल्प | नाही |
टीप: अधिसूचनेचा क्रमांक आणि स्वतंत्र अंतिम अधिसूचनेचे तपशील उपलब्ध संदर्भांमधून निश्चित करता आलेले नाहीत.
भौगोलिक स्थान व वैशिष्ट्ये
- हे अभयारण्य महाराष्ट्राच्या अहिल्यानगर जिल्ह्यातील कर्जत तालुक्यात आहे.
- रेहेकुरी गावाच्या परिसरात हे संरक्षित क्षेत्र विकसित झाले आहे.
- हा प्रदेश दख्खनच्या पठारी भागाचा आहे.
- येथील अधिवासात मोकळे गवताळ क्षेत्र आणि काटेरी झुडपांची वनस्पती आढळते.
- कमी पर्जन्यमान असलेल्या शुष्क प्रदेशातील वन्यजीवांसाठी हा अधिवास महत्त्वाचा आहे.
भौगोलिक वैशिष्ट्य: काळवीटासारख्या मोकळ्या गवताळ प्रदेशात वावरणाऱ्या प्राण्यांच्या संवर्धनासाठी हे क्षेत्र महत्त्वाचे आहे.
स्थापना व कायदेशीर माहिती
| महत्त्वाचा तपशील | माहिती |
|---|---|
| स्थापना | १९८० |
| अधिसूचना तारीख | २९ फेब्रुवारी १९८० |
| अधिसूचित वनक्षेत्र | २१७.३१ हेक्टर |
| संवर्धनाचा मुख्य उद्देश | भारतीय काळवीटाचे संरक्षण |
महाराष्ट्र वन विभागाच्या अहिल्यानगर विभागाच्या व्यवस्थापन आराखड्यात रेहेकुरी येथील २१७.३१ हेक्टर वनक्षेत्र २९ फेब्रुवारी १९८० रोजी अभयारण्य म्हणून अधिसूचित केल्याचा उल्लेख आहे.
कायदेशीर दृष्टीने लक्षात ठेवा:
- वन्यजीव अभयारण्य हे वन्यजीव संरक्षण अधिनियम, १९७२ अंतर्गत संरक्षित क्षेत्र आहे.
- अभयारण्य आणि राष्ट्रीय उद्यान या स्वतंत्र संरक्षित क्षेत्रांच्या श्रेणी आहेत.
- पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र (Eco-Sensitive Zone – ESZ) ही अभयारण्याच्या कायदेशीर दर्जापेक्षा वेगळी संकल्पना आहे.
- रेहेकुरी अभयारण्याला व्याघ्र प्रकल्पाचा दर्जा असल्याचा पुरावा उपलब्ध नाही.
वनस्पती व वनसंपदा (Flora)
या अभयारण्याचा अधिवास प्रामुख्याने शुष्क काटेरी वनस्पती आणि गवताळ प्रदेशांनी बनलेला आहे.
| वनस्पती | इंग्रजी नाव |
|---|---|
| बाभूळ | Acacia |
| कडुनिंब | Neem |
| बोर | Indian Jujube |
| खैर | Khair |
| विविध गवतांच्या जाती | Grasses |
वरील वनस्पतींची यादी परिसरातील शुष्क काटेरी वनप्रदेशाच्या संदर्भात आहे. प्रत्येक प्रजातीची अभयारण्यातील स्वतंत्र नोंद उपलब्ध अधिकृत संदर्भांतून निश्चित झालेली नाही.
वन्यजीव विविधता (Fauna)
या अभयारण्याची सर्वांत महत्त्वाची ओळख म्हणजे भारतीय काळवीट.
१. सस्तन प्राणी (Mammals)
| प्राणी | इंग्रजी नाव |
|---|---|
| काळवीट | Blackbuck |
| चिंकारा | Chinkara |
| लांडगा | Indian Wolf |
| कोल्हा | Indian Fox |
| तरस | Striped Hyena |
| कोल्ह्यासारखा सियार | Golden Jackal |
यापैकी काळवीट हे या अभयारण्याचे प्रमुख आकर्षण आणि संवर्धनाचे केंद्र आहे.
२. पक्षी जीवन (Avifauna)
या भागातील गवताळ अधिवासात पुढील पक्षी आढळतात:
- तितर (Partridges)
- इतर गवताळ प्रदेशाशी संबंधित पक्षी.
उपलब्ध अधिकृत संदर्भांमध्ये या अभयारण्यातील पक्ष्यांची अद्ययावत संपूर्ण प्रजाती-यादी किंवा सर्वेक्षण वर्षासह पक्षी गणना निश्चित झालेली नाही.
३. सरपटणारे प्राणी व उभयचर
या अभयारण्यातील सरपटणारे प्राणी आणि उभयचर यांची प्रजातीवार अधिकृत यादी उपलब्ध संदर्भांमध्ये आढळली नाही.
काळवीटाविषयी महत्त्वाची माहिती
भारतीय काळवीट (Indian Blackbuck)
- शास्त्रीय नाव – Antilope cervicapra
- नर काळवीटाचा रंग गडद काळसर असतो.
- मादीचा रंग साधारणतः पिवळसर-तपकिरी असतो.
- नराला वैशिष्ट्यपूर्ण वेटोळेदार शिंगे असतात.
- हा मोकळ्या गवताळ प्रदेशातील वेगवान तृणभक्षी प्राणी आहे.
- IUCN स्थिती – Least Concern (LC).
MPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- देऊळगाव-रेहेकुरी अभयारण्य अहिल्यानगर जिल्ह्यातील कर्जत तालुक्यात आहे.
- या अभयारण्याची स्थापना १९८० मध्ये झाली.
- अधिसूचना तारीख – २९ फेब्रुवारी १९८०.
- अभयारण्याचे क्षेत्रफळ – २.१७ चौ.कि.मी.
- या अभयारण्याची प्रमुख ओळख म्हणजे भारतीय काळवीट (Blackbuck).
- अभयारण्याचा अधिवास प्रामुख्याने काटेरी वनस्पती आणि गवताळ प्रदेशाचा आहे.
- याची तुलना महाराष्ट्रातील मोठ्या व्याघ्र प्रकल्पांशी करू नये; हे काळवीट संवर्धनासाठी प्रसिद्ध स्वतंत्र वन्यजीव अभयारण्य आहे.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचा फरक
रेहेकुरी आणि माळढोक अभयारण्य यांची गल्लत करू नका. रेहेकुरी येथे काळवीट अभयारण्य स्वतंत्रपणे आहे. तसेच रेहेकुरी हे ग्रेट इंडियन बस्टर्ड (माळढोक) अभयारण्याच्या अहिल्यानगर विभागातील मुख्यालयांपैकी एक आहे. दोन्हींचे क्षेत्रफळ आणि कायदेशीर ओळख वेगळी आहे.
MPSC सराव प्रश्न (10 MCQs)
प्रश्न १. देऊळगाव-रेहेकुरी वन्यजीव अभयारण्य कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
(A) पुणे
(B) अहिल्यानगर
(C) बीड
(D) सोलापूर
योग्य उत्तर: (B) अहिल्यानगर
स्पष्टीकरण: देऊळगाव-रेहेकुरी अभयारण्य अहिल्यानगर जिल्ह्यातील कर्जत तालुक्यात आहे.
प्रश्न २. खालील विधाने विचारात घ्या.
1. देऊळगाव-रेहेकुरी अभयारण्याची स्थापना १९८० मध्ये झाली.
2. या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ २.१७ चौ.कि.मी. आहे.
3. हे अभयारण्य प्रामुख्याने वाघांच्या संवर्धनासाठी प्रसिद्ध आहे.
वरीलपैकी कोणती विधाने योग्य आहेत?
(A) फक्त १
(B) फक्त १ आणि २
(C) फक्त २ आणि ३
(D) १, २ आणि ३
योग्य उत्तर: (B) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: अभयारण्याची स्थापना १९८० मध्ये झाली असून क्षेत्रफळ २.१७ चौ.कि.मी. आहे. याची प्रमुख ओळख काळवीट संवर्धनासाठी आहे, वाघांसाठी नाही.
प्रश्न ३. खालीलपैकी देऊळगाव-रेहेकुरी अभयारण्यातील प्रमुख संवर्धन प्राणी कोणता आहे?
(A) भारतीय गेंडा
(B) काळवीट
(C) हिमबिबट्या
(D) आशियाई सिंह
योग्य उत्तर: (B) काळवीट
स्पष्टीकरण: भारतीय काळवीट (Antilope cervicapra) हे या अभयारण्याचे प्रमुख वैशिष्ट्य आहे.
प्रश्न ४. खालील विधाने विचारात घ्या.
1. रेहेकुरी अभयारण्य कर्जत तालुक्यात आहे.
2. हे अभयारण्य २१७.३१ हेक्टर क्षेत्रावर अधिसूचित करण्यात आले.
3. हे अभयारण्य महाराष्ट्रातील व्याघ्र प्रकल्प आहे.
योग्य पर्याय निवडा.
(A) फक्त १ आणि २
(B) फक्त २ आणि ३
(C) फक्त १ आणि ३
(D) सर्व विधाने योग्य
योग्य उत्तर: (A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: रेहेकुरी हे कर्जत तालुक्यात असून अधिसूचित क्षेत्र २१७.३१ हेक्टर आहे. याला व्याघ्र प्रकल्पाचा दर्जा नाही.
प्रश्न ५. खालील जोड्या जुळवा.
| अभयारण्य | प्रमुख वैशिष्ट्य |
|---|---|
| अ. देऊळगाव-रेहेकुरी | १. काळवीट |
| ब. नांदूर मध्यमेश्वर | २. पक्षी विविधता |
| क. राधानगरी | ३. गवा |
योग्य पर्याय निवडा.
(A) अ-१, ब-२, क-३
(B) अ-२, ब-३, क-१
(C) अ-३, ब-१, क-२
(D) अ-१, ब-३, क-२
योग्य उत्तर: (A) अ-१, ब-२, क-३
स्पष्टीकरण: रेहेकुरी काळवीटासाठी, नांदूर मध्यमेश्वर पक्षी विविधतेसाठी आणि राधानगरी गव्यांसाठी प्रसिद्ध आहे.
प्रश्न ६. खालील जोड्या जुळवा.
| घटक | माहिती |
|---|---|
| अ. स्थापना वर्ष | १. २.१७ चौ.कि.मी. |
| ब. क्षेत्रफळ | २. अहिल्यानगर |
| क. जिल्हा | ३. १९८० |
| ड. तालुका | ४. कर्जत |
(A) अ-३, ब-१, क-२, ड-४
(B) अ-१, ब-३, क-४, ड-२
(C) अ-२, ब-१, क-३, ड-४
(D) अ-४, ब-२, क-१, ड-३
योग्य उत्तर: (A) अ-३, ब-१, क-२, ड-४
स्पष्टीकरण: अभयारण्याची स्थापना १९८० मध्ये झाली. त्याचे क्षेत्रफळ २.१७ चौ.कि.मी. असून ते अहिल्यानगर जिल्ह्यातील कर्जत तालुक्यात आहे.
प्रश्न ७. भारतीय काळवीटाचे शास्त्रीय नाव कोणते आहे?
(A) Panthera pardus
(B) Antilope cervicapra
(C) Axis axis
(D) Bos gaurus
योग्य उत्तर: (B) Antilope cervicapra
स्पष्टीकरण: भारतीय काळवीटाचे शास्त्रीय नाव Antilope cervicapra आहे. हा मोकळ्या गवताळ प्रदेशात आढळणारा तृणभक्षी प्राणी आहे.
प्रश्न ८. देऊळगाव-रेहेकुरी अभयारण्याचा प्रमुख अधिवास कोणता आहे?
(A) सदाहरित पर्जन्यवन
(B) खारफुटी वन
(C) काटेरी वनस्पती व गवताळ प्रदेश
(D) हिमालयीन शंकूधारी वन
योग्य उत्तर: (C) काटेरी वनस्पती व गवताळ प्रदेश
स्पष्टीकरण: अहिल्यानगर जिल्ह्यातील शुष्क हवामानाच्या पार्श्वभूमीवर येथे काटेरी वनस्पती आणि गवताळ अधिवास आढळतो.
प्रश्न ९. रेहेकुरी अभयारण्याची अधिसूचना तारीख कोणती आहे?
(A) २९ फेब्रुवारी १९८०
(B) १५ ऑगस्ट १९८०
(C) २६ जानेवारी १९८५
(D) २९ सप्टेंबर १९७९
योग्य उत्तर: (A) २९ फेब्रुवारी १९८०
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र वन विभागाच्या व्यवस्थापन आराखड्यानुसार २९ फेब्रुवारी १९८० रोजी रेहेकुरी येथील २१७.३१ हेक्टर वनक्षेत्र अभयारण्यासाठी अधिसूचित करण्यात आले.
प्रश्न १०. खालीलपैकी कोणते विधान योग्य आहे?
(A) रेहेकुरी अभयारण्य हे राष्ट्रीय उद्यान आहे.
(B) रेहेकुरी अभयारण्य हे व्याघ्र प्रकल्प आहे.
(C) रेहेकुरी अभयारण्य हे काळवीट संवर्धनासाठी प्रसिद्ध आहे.
(D) रेहेकुरी अभयारण्य हे सागरी अभयारण्य आहे.
योग्य उत्तर: (C) रेहेकुरी अभयारण्य हे काळवीट संवर्धनासाठी प्रसिद्ध आहे.
स्पष्टीकरण: रेहेकुरी हे वन्यजीव अभयारण्य असून भारतीय काळवीटाच्या संवर्धनासाठी विशेष प्रसिद्ध आहे. ते राष्ट्रीय उद्यान, व्याघ्र प्रकल्प किंवा सागरी अभयारण्य नाही.
उत्तरतालिका
| प्रश्न | उत्तर | प्रश्न | उत्तर |
|---|---|---|---|
| १ | B | ६ | A |
| २ | B | ७ | B |
| ३ | B | ८ | C |
| ४ | A | ९ | A |
| ५ | A | १० | C |
९. संदर्भ व अधिकृत स्रोत
- Wildlife Institute of India (WII) – महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय उद्याने व वन्यजीव अभयारण्यांची यादी.
- महाराष्ट्र वन विभाग – अहिल्यानगर वन विभागाचा व्यवस्थापन आराखडा.
- अहिल्यानगर जिल्हाधिकारी कार्यालय – रेहेकुरी काळवीट अभयारण्य.
- महाराष्ट्र पर्यटन विभाग – Rehekuri Blackbuck Sanctuary.
- Wildlife Institute of India – Protected Area Gazette Notification Database.
