सागरेश्वर वन्यजीव अभयारण्य (Sagareshwar Wildlife Sanctuary) हे महाराष्ट्रातील सांगली जिल्ह्यातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण अभयारण्य आहे. हे नियोजनबद्ध वृक्षारोपण आणि वनपुनर्स्थापनेतून (Forest Restoration) विकसित झालेले मानवनिर्मित अभयारण्य आहे. १६ सप्टेंबर १९८५ रोजी याला वन्यजीव अभयारण्याचा दर्जा देण्यात आला. वनसंवर्धनासाठी धों. म. मोहिते यांचे महत्त्वपूर्ण योगदान आहे. यशवंतराव चव्हाण सागरेश्वर वन्यजीव अभयारण्य या नावानेही ते ओळखले जाते.
अभयारण्याची महत्त्वाची माहिती
| घटक | अधिकृत माहिती |
|---|---|
| अधिकृत नाव | यशवंतराव चव्हाण सागरेश्वर वन्यजीव अभयारण्य |
| इंग्रजी नाव | Yashwantrao Chavan Sagareshwar Wildlife Sanctuary |
| जिल्हा | सांगली |
| तालुके | कडेगाव, वाळवा आणि पलूस |
| स्थापना वर्ष | १९८५ |
| स्थापना दिनांक | १६ सप्टेंबर १९८५ |
| क्षेत्रफळ | १०.८७ चौ.किमी. |
| भौगोलिक प्रदेश | दक्षिण महाराष्ट्रातील डोंगराळ प्रदेश |
| प्रमुख जलस्रोत | कुंभारगाव तलाव व हंगामी पाणवठे |
| वनाचा प्रकार | दक्षिणी शुष्क मिश्र पानझडी व दक्षिणी काटेरी वन |
| प्रमुख वन्यजीव | काळवीट, सांबर, चितळ, लांडगा, तरस |
| राष्ट्रीय उद्यान | संबंधित नाही |
| व्याघ्र प्रकल्प | संबंधित नाही |
| ESZ स्थिती | घोषित |
| ESZ क्षेत्रफळ | ३.६८ चौ.किमी. |
भौगोलिक स्थान व वैशिष्ट्ये
- सागरेश्वर अभयारण्य सांगली जिल्ह्यातील कडेगाव, वाळवा आणि पलूस या तीन तालुक्यांच्या संगमाजवळ आहे.
- अभयारण्याचा अक्षांशीय विस्तार १७°०६′३५″ ते १७°०९′४०″ उत्तर आणि रेखांशीय विस्तार ७४°२०′२०″ ते ७४°२४′२०″ पूर्व असा आहे.
- येथे डोंगरउतार, दऱ्या आणि लहान पठारी भाग आढळतात.
- अभयारण्यात बारमाही नैसर्गिक प्रवाह किंवा तलाव नाहीत. उन्हाळ्यात पाण्याची कमतरता जाणवते.
- वन विभागाकडून वन्यजीवांसाठी कृत्रिम पाणवठे तयार करून त्यात पाणी भरले जाते.
लक्षात ठेवा: सागरेश्वर अभयारण्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे नैसर्गिक बारमाही जलस्रोत नसतानाही विकसित झालेली वन परिसंस्था.
स्थापना व कायदेशीर माहिती
| वर्ष / दिनांक | महत्त्वाची घटना |
|---|---|
| १९७० चे दशक | धों. म. मोहिते यांच्या पुढाकाराने वनपुनर्स्थापनेचे काम सुरू |
| १९८० | अनेक वन्यजीव प्रजातींची नियोजनबद्ध पद्धतीने येथे पुनर्स्थापना |
| १६ सप्टेंबर १९८५ | वन्यजीव अभयारण्य म्हणून घोषणा |
| १६ नोव्हेंबर २०१५ | ESZ मसुदा अधिसूचना — S.O. 3105(E) |
| १५ मे २०१७ | ESZ अंतिम अधिसूचना — S.O. 1565(E) |
पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र (Eco-Sensitive Zone — ESZ):
- अंतिम अधिसूचना : १५ मे २०१७.
- अधिसूचना क्रमांक : S.O. 1565(E).
- ESZ क्षेत्रफळ : ३.६८ चौ.किमी.
- अभयारण्याच्या सीमेपासून ESZ चा विस्तार : कमाल १०० मीटर.
ESZ हे अभयारण्याच्या स्वतंत्र क्षेत्रफळापेक्षा वेगळे आहे.
टीप: १९८५ च्या मूळ अधिसूचना क्रमांकाचे लिप्यंतरण प्रकाशित संदर्भांमध्ये वेगवेगळे आढळते. त्यामुळे येथे पडताळलेली अधिसूचना तारीख दिली आहे.IndiaCode+3
वनस्पती व वनसंपदा (Flora)
सागरेश्वर अभयारण्यात प्रामुख्याने दक्षिणी शुष्क मिश्र पानझडी वन (Southern Dry Mixed Deciduous Forest) आणि दक्षिणी काटेरी वन (Southern Thorn Forest) आढळते.
महत्त्वाच्या वृक्षप्रजाती:
| मराठी नाव | शास्त्रीय नाव |
|---|---|
| साग | Tectona grandis |
| तेंदू | Diospyros melanoxylon |
| खैर | Acacia catechu |
| करंज | Pongamia pinnata |
| बिब्बा | Semecarpus anacardium |
| आवळा | Emblica officinalis |
| आपटा | Bauhinia racemosa |
| चिंच | Tamarindus indica |
विशेष वैशिष्ट्य: येथील वनक्षेत्राचा मोठा भाग नियोजनबद्ध वृक्षारोपणातून विकसित झाला आहे. पावसाळ्यात गवताळ प्रदेश आणि औषधी वनस्पतींची वाढ होते. IndiaCode+1
वन्यजीव विविधता (Fauna)
सस्तन प्राणी (Mammals)
सागरेश्वर अभयारण्यात आढळणारे महत्त्वाचे सस्तन प्राणी:
| प्राणी | इंग्रजी नाव | शास्त्रीय नाव |
|---|---|---|
| काळवीट | Blackbuck | Antilope cervicapra |
| सांबर | Sambar | Rusa unicolor |
| चितळ | Spotted Deer | Axis axis |
| रानडुक्कर | Wild Boar | Sus scrofa |
| पट्टेरी तरस | Striped Hyena | Hyaena hyaena |
| भारतीय लांडगा | Indian Wolf | Canis lupus |
| भारतीय कोल्हा | Indian Fox | Vulpes bengalensis |
पक्षी जीवन (Avifauna)
२०१८ मध्ये Journal of Threatened Taxa मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या संशोधनानुसार १९९० ते २०१४ या कालावधीत अभयारण्यात १३८ पक्षी प्रजातींची नोंद करण्यात आली.
| पक्ष्यांचा प्रकार | प्रजातींची संख्या |
|---|---|
| निवासी पक्षी | ७१ |
| हिवाळी स्थलांतरित पक्षी | २४ |
| स्थानिक स्थलांतरित पक्षी | २१ |
| प्रजननासाठी स्थलांतरित पक्षी | ९ |
| स्थिती निश्चित न झालेले | १३ |
| एकूण | १३८ |
महत्त्वाचे पक्षी:
- मोर (Indian Peafowl)
- चित्रित तितर (Painted Francolin)
- पावसाळी लावा (Rain Quail)
- पल्लिड हॅरियर (Pallid Harrier)
- ससाणा (Common Kestrel)
संवर्धनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे: पल्लिड हॅरियर (Circus macrourus) या स्थलांतरित शिकारी पक्ष्याची अभयारण्यात नोंद झाली आहे. त्याचा जागतिक IUCN दर्जा Near Threatened (NT) आहे. मात्र २०१८ च्या संशोधनात या पक्ष्याची नोंद १९९७–२००० या कालावधीत झाली असून २००० नंतर तो अभ्यासात दिसला नसल्याचे नमूद आहे.
सरपटणारे प्राणी व उभयचर
सरपटणारे प्राणी:
- नाग (Naja naja)
- फुरसे (Echis carinatus)
- धामण (Ptyas mucosa)
- घोरपड (Varanus bengalensis)
उभयचर:
- भारतीय बुलफ्रॉग (Hoplobatrachus tigerinus)
- भारतीय बिळात राहणारा बेडूक (Sphaerotheca breviceps)
- सामान्य भारतीय वृक्षवासी बेडूक (Polypedates maculatus)
- आशियाई सामान्य भेक (Duttaphrynus melanostictus)
वरील प्रजातींच्या नोंदी प्रकाशित जैवविविधता अभ्यासावर आधारित आहेत; त्यांना अद्ययावत संपूर्ण प्रजाती यादी समजू नये.
MPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- जिल्हा: सागरेश्वर अभयारण्य सांगली जिल्ह्यात आहे.
- तालुके: कडेगाव, वाळवा आणि पलूस.
- स्थापना: १६ सप्टेंबर १९८५.
- क्षेत्रफळ: १०.८७ चौ.किमी.
- वैशिष्ट्य: मानवी प्रयत्नांतून वृक्षारोपण करून विकसित केलेले अभयारण्य.
- वनप्रकार: दक्षिणी शुष्क मिश्र पानझडी व दक्षिणी काटेरी वन.
- ESZ: २०१७ मध्ये अंतिम अधिसूचना; क्षेत्रफळ ३.६८ चौ.किमी.
परीक्षेतील संभाव्य संभ्रम
- सागरेश्वर हे सांगली जिल्ह्यात आहे; कोल्हापूर जिल्ह्यात नाही.
- अभयारण्याचे क्षेत्रफळ १०.८७ चौ.किमी. आहे; ESZ चे क्षेत्रफळ ३.६८ चौ.किमी. आहे.
- हे मानवनिर्मित वन्यजीव अभयारण्य आहे.
- हे राष्ट्रीय उद्यान किंवा व्याघ्र प्रकल्प नाही.
- येथे बारमाही नैसर्गिक जलस्रोत नाहीत.
MPSC सराव प्रश्न (10 MCQs)
प्रश्न १. (विधानाधारित)
सागरेश्वर वन्यजीव अभयारण्याबाबत पुढील विधाने विचारात घ्या.
अ. हे सांगली जिल्ह्यात आहे.
ब. याची स्थापना १९८५ मध्ये झाली.
क. याचे क्षेत्रफळ १०.८७ चौ.किमी. आहे.
ड. हे महाराष्ट्रातील सर्वांत मोठे वन्यजीव अभयारण्य आहे.
योग्य विधाने निवडा.
(A) फक्त अ आणि ब
(B) फक्त अ, ब आणि क
(C) फक्त ब, क आणि ड
(D) सर्व विधाने
उत्तर: (B)
स्पष्टीकरण: पहिली तीन विधाने योग्य आहेत. सागरेश्वर हे १०.८७ चौ.किमी. क्षेत्रफळाचे लहान अभयारण्य आहे. त्यामुळे चौथे विधान चुकीचे आहे. India+1
प्रश्न २. (विधानाधारित)
सागरेश्वर अभयारण्याच्या ESZ संदर्भात पुढील विधाने विचारात घ्या.
अ. अंतिम अधिसूचना १५ मे २०१७ रोजी प्रसिद्ध झाली.
ब. ESZ चे क्षेत्रफळ ३.६८ चौ.किमी. आहे.
क. ESZ चा कमाल विस्तार १०० मीटर आहे.
ड. ESZ आणि अभयारण्याचे क्षेत्रफळ समान आहे.
योग्य पर्याय निवडा.
(A) फक्त अ आणि ब
(B) फक्त अ, ब आणि क
(C) फक्त ब आणि ड
(D) सर्व विधाने
उत्तर: (B)
स्पष्टीकरण: S.O. 1565(E) अंतर्गत १५ मे २०१७ रोजी अंतिम अधिसूचना प्रसिद्ध झाली. ESZ क्षेत्रफळ ३.६८ चौ.किमी. असून विस्तार कमाल १०० मीटर आहे. अभयारण्याचे क्षेत्रफळ स्वतंत्रपणे १०.८७ चौ.किमी. आहे.
प्रश्न ३. (विधानाधारित)
सागरेश्वर अभयारण्याच्या वनस्पती व वनप्रकाराबाबत योग्य विधाने निवडा.
अ. येथे दक्षिणी शुष्क मिश्र पानझडी वन आढळते.
ब. येथे दक्षिणी काटेरी वन आढळते.
क. साग आणि खैर या वृक्षप्रजाती आढळतात.
ड. येथे प्रामुख्याने खारफुटीची वने आहेत.
(A) फक्त अ आणि ब
(B) फक्त अ, ब आणि क
(C) फक्त ब, क आणि ड
(D) सर्व विधाने
उत्तर: (B)
स्पष्टीकरण: अधिसूचनेनुसार येथे दक्षिणी शुष्क मिश्र पानझडी व दक्षिणी काटेरी वन आहेत. साग आणि खैर यांचीही नोंद आहे. खारफुटीची वने या अभयारण्याचे वैशिष्ट्य नाहीत. IndiaCode
प्रश्न ४. (विधानाधारित)
सागरेश्वर अभयारण्यातील पक्षीविविधतेविषयी पुढील विधाने विचारात घ्या.
अ. १९९० ते २०१४ या अभ्यास कालावधीत १३८ पक्षी प्रजाती नोंदविण्यात आल्या.
ब. त्यापैकी ७१ निवासी पक्षी होते.
क. २४ हिवाळी स्थलांतरित पक्षी होते.
ड. सर्व १३८ प्रजाती निवासी होत्या.
योग्य पर्याय निवडा.
(A) फक्त अ आणि ब
(B) फक्त अ, ब आणि क
(C) फक्त ब, क आणि ड
(D) सर्व विधाने
उत्तर: (B)
स्पष्टीकरण: २०१८ च्या प्रकाशित संशोधनात १३८ पक्षी प्रजातींची नोंद आहे. त्यापैकी ७१ निवासी आणि २४ हिवाळी स्थलांतरित होते. उर्वरित पक्ष्यांमध्ये स्थानिक स्थलांतरित, प्रजननासाठी स्थलांतरित व स्थिती निश्चित न झालेले पक्षी होते.
प्रश्न ५. (जोड्या लावा)
गट-अ मधील वन्यजीवांची गट-ब मधील शास्त्रीय नावांशी योग्य जुळणी करा.
| गट-अ | गट-ब |
|---|---|
| अ. काळवीट | १. Antilope cervicapra |
| ब. सांबर | २. Rusa unicolor |
| क. चितळ | ३. Axis axis |
| ड. रानडुक्कर | ४. Sus scrofa |
(A) अ-१, ब-२, क-३, ड-४
(B) अ-२, ब-१, क-४, ड-३
(C) अ-३, ब-४, क-१, ड-२
(D) अ-४, ब-३, क-२, ड-१
उत्तर: (A)
स्पष्टीकरण: काळवीट – Antilope cervicapra, सांबर – Rusa unicolor, चितळ – Axis axis आणि रानडुक्कर – Sus scrofa. चारही जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न ६. (जोड्या लावा)
गट-अ मधील वनस्पतींची गट-ब मधील शास्त्रीय नावांशी योग्य जुळणी करा.
| गट-अ | गट-ब |
|---|---|
| अ. साग | १. Tectona grandis |
| ब. खैर | २. Acacia catechu |
| क. करंज | ३. Pongamia pinnata |
| ड. चिंच | ४. Tamarindus indica |
(A) अ-१, ब-२, क-३, ड-४
(B) अ-२, ब-३, क-४, ड-१
(C) अ-३, ब-१, क-२, ड-४
(D) अ-४, ब-२, क-१, ड-३
उत्तर: (A)
स्पष्टीकरण: साग, खैर, करंज आणि चिंच यांची अनुक्रमे शास्त्रीय नावे Tectona grandis, Acacia catechu, Pongamia pinnata आणि Tamarindus indica आहेत.
प्रश्न ७. (स्थानाधारित)
सागरेश्वर वन्यजीव अभयारण्याची स्थापना कोणत्या दिवशी झाली?
(A) १५ ऑगस्ट १९८५
(B) १६ सप्टेंबर १९८५
(C) २६ जानेवारी १९८६
(D) १ मे १९८५
उत्तर: (B)
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र शासनाने १६ सप्टेंबर १९८५ रोजी सागरेश्वर परिसराला वन्यजीव अभयारण्याचा दर्जा दिला.
प्रश्न ८. (स्थानाधारित)
सागरेश्वर अभयारण्य कोणत्या तालुक्यांच्या संगमाजवळ आहे?
(A) कडेगाव, वाळवा आणि पलूस
(B) कडेगाव, मिरज आणि तासगाव
(C) पलूस, जत आणि कवठेमहांकाळ
(D) वाळवा, शिराळा आणि खानापूर
उत्तर: (A)
स्पष्टीकरण: सांगली जिल्हा प्रशासनाच्या माहितीनुसार सागरेश्वर अभयारण्य कडेगाव, वाळवा आणि पलूस या तीन तालुक्यांच्या संगमाजवळ आहे. India
प्रश्न ९. (संकल्पनात्मक)
सागरेश्वर वन्यजीव अभयारण्याचे सर्वांत महत्त्वाचे वैशिष्ट्य कोणते?
(A) हे खारफुटीच्या वनांनी व्यापलेले आहे.
(B) हे नियोजनबद्ध वृक्षारोपणातून विकसित झालेले मानवनिर्मित अभयारण्य आहे.
(C) हे महाराष्ट्रातील प्रमुख व्याघ्र प्रकल्प आहे.
(D) येथे हिमालयीन शंकूधारी वने आहेत.
उत्तर: (B)
स्पष्टीकरण: सागरेश्वर हे वनपुनर्स्थापना आणि नियोजनबद्ध वृक्षारोपणातून विकसित झालेले मानवनिर्मित अभयारण्य आहे. हे त्याचे महाराष्ट्रातील महत्त्वाचे संवर्धनविषयक वैशिष्ट्य आहे. IndiaCode+1
प्रश्न १०. (संकल्पनात्मक)
सागरेश्वर अभयारण्यात उन्हाळ्यात वन्यजीवांना पाणी उपलब्ध करून देण्यासाठी कोणती व्यवस्था केली जाते?
(A) बारमाही नद्यांचे पाणी वळवले जाते.
(B) समुद्राचे पाणी शुद्ध केले जाते.
(C) कृत्रिम पाणवठे तयार करून त्यात नियमित पाणी भरले जाते.
(D) हिमनद्यांचे पाणी साठवले जाते.
उत्तर: (C)
स्पष्टीकरण: अभयारण्यात बारमाही नैसर्गिक जलस्रोत नसल्यामुळे उन्हाळ्यात पाण्याची कमतरता जाणवते. वन विभाग कृत्रिम पाणवठे तयार करून त्यात नियमित पाणी भरतो. Journal of Threatened Taxa
सराव प्रश्नांची उत्तरतालिका
| प्रश्न | उत्तर | प्रश्न | उत्तर |
|---|---|---|---|
| १ | B | ६ | A |
| २ | B | ७ | B |
| ३ | B | ८ | A |
| ४ | B | ९ | B |
| ५ | A | १० | C |
संदर्भ व अधिकृत स्रोत (References)
- सांगली जिल्हा प्रशासन, महाराष्ट्र शासन — सागरेश्वर वन्यजीव अभयारण्य
- MoEFCC — अंतिम ESZ अधिसूचना S.O. 1565(E), 15 मे 2017
- Wildlife Institute of India (WII) — Maharashtra Protected Areas Database
- Journal of Threatened Taxa (2018) — Checklist of the avifauna of Sagareshwar Wildlife Sanctuary
- State of India’s Birds — Pallid Harrier: Maharashtra assessment
MPSC Quick Revision
| महत्त्वाचा मुद्दा | उत्तर |
|---|---|
| अभयारण्य | सागरेश्वर |
| जिल्हा | सांगली |
| तालुके | कडेगाव, वाळवा, पलूस |
| स्थापना | १६ सप्टेंबर १९८५ |
| क्षेत्रफळ | १०.८७ चौ.किमी. |
| ESZ अधिसूचना | १५ मे २०१७ |
| ESZ क्षेत्रफळ | ३.६८ चौ.किमी. |
| वनप्रकार | दक्षिणी शुष्क मिश्र पानझडी व दक्षिणी काटेरी |
| प्रमुख प्राणी | काळवीट, सांबर, चितळ |
| पक्षी प्रजाती | १३८ (१९९०–२०१४ चा अभ्यास) |
| प्रमुख वैशिष्ट्य | मानवनिर्मित वन्यजीव अभयारण्य |
| वनसंवर्धनातील योगदान | धों. म. मोहिते |
परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे: सांगली जिल्हा, तीन तालुके, १०.८७ चौ.किमी. क्षेत्रफळ, १९८५ ची स्थापना आणि मानवनिर्मित अभयारण्य हे सागरेश्वरविषयी लक्षात ठेवण्याचे प्रमुख मुद्दे आहेत.
