कळसुबाई–हरिश्चंद्रगड वन्यजीव अभयारण्य हे महाराष्ट्रातील अहिल्यानगर जिल्ह्याच्या अकोले परिसरातील सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये वसलेले संरक्षित क्षेत्र आहे. या अभयारण्याची स्थापना १९८६ मध्ये झाली. महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर कळसुबाई (सुमारे १,६४६ मीटर) तसेच हरिश्चंद्रगडाचा परिसर या अभयारण्याच्या भौगोलिक वैशिष्ट्यांशी संबंधित आहे. पश्चिम घाटातील जैवविविधतेच्या दृष्टीने या अभयारण्याला विशेष महत्त्व आहे.
अभयारण्याची महत्त्वाची माहिती
| घटक | माहिती |
|---|---|
| अधिकृत नाव | कळसुबाई–हरिश्चंद्रगड वन्यजीव अभयारण्य |
| इंग्रजी नाव | Kalsubai Harishchandragad Wildlife Sanctuary |
| राज्य | महाराष्ट्र |
| जिल्हा | अहिल्यानगर (पूर्वी अहमदनगर) |
| तालुका / परिसर | अकोले, राजूर परिसर |
| स्थापना वर्ष | १९८६ |
| अधिसूचना दिनांक | २० मार्च १९८६ |
| क्षेत्रफळ | ३६१.७१ चौ. किमी. |
| भौगोलिक प्रदेश | सह्याद्री पर्वतरांग, पश्चिम घाट |
| सर्वोच्च शिखर | कळसुबाई – सुमारे १,६४६ मीटर |
| प्रमुख नद्या | प्रवरा व मुळा |
| वनाचा प्रकार | दक्षिण उष्णकटिबंधीय निमसदाहरित वन (अधिसूचनेनुसार) |
| प्रमुख वन्यजीव | बिबट्या, शेकरू, रानडुक्कर, तरस |
| ESZ क्षेत्रफळ | ३००.७२ चौ. किमी. |
टीप: क्षेत्रफळ व ESZ ची माहिती केंद्र शासनाच्या अधिसूचनांवर आधारित आहे.
भौगोलिक स्थान व वैशिष्ट्ये
- हे अभयारण्य सह्याद्री पर्वतरांगांच्या पश्चिम घाटातील भागात आहे.
- मुख्य परिसर अहिल्यानगर जिल्ह्यातील अकोले तालुक्यात आहे. अधिसूचनेत अकोले व राजूर तहसीलचा उल्लेख आहे.
- या अभयारण्याच्या सीमांचा संबंध नाशिक जिल्ह्यातील इगतपुरी, ठाणे जिल्ह्यातील शहापूर व मुरबाड आणि पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यांशी येतो.
- कळसुबाई हे महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर असून त्याची उंची सुमारे १,६४६ मीटर आहे.
- प्रवरा आणि मुळा या नद्यांचे उगमस्थान या परिसरात आहे. पुढे या नद्या गोदावरी नदीच्या खोऱ्याशी संबंधित आहेत.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: कळसुबाई शिखर, सह्याद्री पर्वतरांग आणि प्रवरा-मुळा नद्यांचे उगमस्थान ही या अभयारण्याची महत्त्वाची भौगोलिक वैशिष्ट्ये आहेत.
स्थापना व कायदेशीर माहिती
- या अभयारण्याची स्थापना १९८६ मध्ये झाली.
- २० मार्च १९८६ ही स्थापना अधिसूचनेची तारीख म्हणून सरकारी पर्यटन विभागाच्या संकलनात नमूद आहे.
- १० नोव्हेंबर २०१५ रोजी केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन व हवामान बदल मंत्रालयाने पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत (Eco-Sensitive Zone – ESZ) मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केली.
- २८ एप्रिल २०१७ रोजी S.O. 1367(E) द्वारे अंतिम ESZ अधिसूचना प्रसिद्ध करण्यात आली.
- ESZ चे क्षेत्रफळ ३००.७२ चौ. किमी. असून त्याची रुंदी अभयारण्याच्या सीमेपासून १.६ ते ४ किमी. पर्यंत आहे.
कायदेशीर फरक लक्षात ठेवा:
| संरक्षित क्षेत्र | क्षेत्रफळ |
|---|---|
| वन्यजीव अभयारण्य | ३६१.७१ चौ. किमी. |
| पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र (ESZ) | ३००.७२ चौ. किमी. |
ESZ हे अभयारण्यापेक्षा वेगळे क्षेत्र आहे. ESZ घोषित केल्याने त्या परिसराला स्वतंत्र वन्यजीव अभयारण्याचा दर्जा मिळत नाही.
वनस्पती व वनसंपदा (Flora)
या अभयारण्यात विविध प्रकारच्या वृक्ष, झुडपे आणि बांबूच्या प्रजाती आढळतात.
| मराठी नाव | English / Scientific Name |
|---|---|
| सागवान | Teak (Tectona grandis) |
| ऐन | Ain (Terminalia tomentosa) |
| हिरडा | Hirda (Terminalia chebula) |
| बेहडा | Beheda (Terminalia bellirica) |
| आवळा | Amla (Phyllanthus emblica) |
| खैर | Khair (Acacia catechu) |
| जांभूळ | Jamun (Syzygium cumini) |
| बिबळा | Bibla (Pterocarpus marsupium) |
| कुंभा | Kumbhi (Careya arborea) |
| आंबा | Mango (Mangifera indica) |
वनप्रकार: केंद्र शासनाच्या २०१५ च्या मसुदा ESZ अधिसूचनेत या वनांचे वर्गीकरण 2A/C2 – Southern Tropical Semi-evergreen Forest असे केले आहे.
वन्यजीव विविधता (Fauna)
या अभयारण्यात सस्तन प्राणी, पक्षी आणि सरपटणारे प्राणी यांची विविधता आढळते.
1. सस्तन प्राणी (Mammals)
- बिबट्या (Leopard)
- शेकरू / भारतीय विशाल खार (Indian Giant Squirrel)
- रानडुक्कर (Wild Boar)
- तरस (Striped Hyena)
- रानमांजर (Jungle Cat)
- काळ्या मानेचा ससा (Black-naped Hare)
- बोनेट माकड (Bonnet Macaque)
2. पक्षी जीवन (Avifauna)
- मोर (Indian Peafowl)
- जांभळा बगळा (Purple Heron)
- कोकीळ (Asian Koel)
- ठिपकेदार पिंगळा (Spotted Owlet)
- राखी तितर / रानकोंबडा (Grey Junglefowl)
- लाल रानकोंबडा (Red Junglefowl)
- विविध खंड्या (Kingfishers)
२०१५ च्या मसुदा अधिसूचनेत या परिसरात पक्ष्यांच्या सुमारे १३० प्रजातींचा उल्लेख आहे. हा आकडा त्या अधिसूचनेतील नोंद म्हणून समजावा; तो अद्ययावत पक्षी सर्वेक्षणाचा आकडा नाही.
3. सरपटणारे प्राणी (Reptiles)
केंद्र शासनाच्या अधिसूचनेत सरपटणाऱ्या प्राण्यांची विविधता नोंदवली आहे. मात्र उपलब्ध अधिकृत नोंदींमध्ये त्यांच्या प्रजातींची एकसमान व पडताळलेली यादी उपलब्ध नसल्याने येथे विशिष्ट प्रजातींची नावे दिलेली नाहीत.
MPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
जलद उजळणी (Quick Revision)
- स्थापना वर्ष – १९८६
- क्षेत्रफळ – ३६१.७१ चौ. किमी.
- जिल्हा – अहिल्यानगर
- प्रमुख पर्वतरांग – सह्याद्री
- सर्वोच्च शिखर – कळसुबाई (१,६४६ मीटर)
- प्रमुख नद्या – प्रवरा व मुळा
- प्रमुख वन्यजीव – बिबट्या व शेकरू
- ESZ अधिसूचना – २८ एप्रिल २०१७
- ESZ क्षेत्रफळ – ३००.७२ चौ. किमी.
- जैवभौगोलिक प्रदेश – पश्चिम घाट
परीक्षेतील संभाव्य गोंधळ:
- ३६१.७१ चौ. किमी. हे अभयारण्याचे क्षेत्रफळ आहे; ३००.७२ चौ. किमी. हे ESZ चे क्षेत्रफळ आहे.
- कळसुबाई हे महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर आहे.
- अभयारण्य आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र या स्वतंत्र संकल्पना आहेत.
- प्रवरा आणि मुळा या नद्यांचे उगमस्थान या परिसरात आहे.
MPSC सराव प्रश्न (10 MCQs)
प्रश्न १. कळसुबाई–हरिश्चंद्रगड वन्यजीव अभयारण्यासंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या.
- हे अभयारण्य सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये आहे.
- हे अभयारण्य अहिल्यानगर जिल्ह्यात आहे.
- या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ ३००.७२ चौ. किमी. आहे.
वरीलपैकी कोणती विधाने योग्य आहेत?
(A) फक्त १ आणि २
(B) फक्त २ आणि ३
(C) फक्त १ आणि ३
(D) १, २ आणि ३
योग्य उत्तर: (A)
स्पष्टीकरण: अभयारण्याचे क्षेत्रफळ ३६१.७१ चौ. किमी. आहे. ३००.७२ चौ. किमी. हे त्याच्या पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राचे (ESZ) क्षेत्रफळ आहे.
प्रश्न २. कळसुबाई–हरिश्चंद्रगड अभयारण्यासंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या.
- कळसुबाई हे महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर आहे.
- प्रवरा आणि मुळा नद्यांचे उगमस्थान या परिसरात आहे.
- हे अभयारण्य सातपुडा पर्वतरांगांमध्ये आहे.
योग्य पर्याय निवडा.
(A) फक्त १
(B) फक्त १ आणि २
(C) फक्त २ आणि ३
(D) सर्व विधाने योग्य
योग्य उत्तर: (B)
स्पष्टीकरण: कळसुबाई–हरिश्चंद्रगड अभयारण्य सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये आहे. कळसुबाई हे महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर असून प्रवरा व मुळा नद्यांचा उगम या परिसरात होतो.
प्रश्न ३. कळसुबाई–हरिश्चंद्रगड अभयारण्याच्या ESZ संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या.
- अंतिम ESZ अधिसूचना २०१७ मध्ये प्रसिद्ध झाली.
- ESZ चे क्षेत्रफळ ३००.७२ चौ. किमी. आहे.
- ESZ ची रुंदी अभयारण्याच्या सीमेपासून १.६ ते ४ किमी. आहे.
योग्य पर्याय निवडा.
(A) फक्त १ आणि २
(B) फक्त २ आणि ३
(C) फक्त १ आणि ३
(D) १, २ आणि ३
योग्य उत्तर: (D)
स्पष्टीकरण: २८ एप्रिल २०१७ रोजी S.O. 1367(E) अंतर्गत अंतिम अधिसूचना प्रसिद्ध झाली. ESZ चे क्षेत्रफळ ३००.७२ चौ. किमी. असून त्याची रुंदी १.६ ते ४ किमी. आहे.
प्रश्न ४. कळसुबाई–हरिश्चंद्रगड अभयारण्याच्या जैवविविधतेसंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या.
- या परिसरात शेकरू आढळतो.
- बिबट्या हा या परिसरातील महत्त्वाचा वन्यजीव आहे.
- २०१५ च्या मसुदा अधिसूचनेत सुमारे १३० पक्षी प्रजातींचा उल्लेख आहे.
योग्य पर्याय निवडा.
(A) फक्त १ आणि २
(B) फक्त २ आणि ३
(C) फक्त १ आणि ३
(D) १, २ आणि ३
योग्य उत्तर: (D)
स्पष्टीकरण: अभयारण्याच्या अधिकृत ESZ मसुदा अधिसूचनेत बिबट्या, शेकरू आणि विविध पक्ष्यांचा उल्लेख आहे. पक्ष्यांच्या सुमारे १३० प्रजातींची नोंद ही २०१५ च्या अधिसूचनेतील माहिती आहे.
प्रश्न ५. खालील योग्य जोड्या जुळवा.
| अ गट | ब गट |
|---|---|
| अ. कळसुबाई | १. महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर |
| ब. शेकरू | २. भारतीय विशाल खार |
| क. प्रवरा | ३. नदी |
| ड. सह्याद्री | ४. पर्वतरांग |
पर्यायी उत्तरे:
(A) अ-१, ब-२, क-३, ड-४
(B) अ-२, ब-१, क-४, ड-३
(C) अ-३, ब-४, क-१, ड-२
(D) अ-४, ब-३, क-२, ड-१
योग्य उत्तर: (A)
स्पष्टीकरण: कळसुबाई हे महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर आहे. शेकरू ही भारतीय विशाल खार आहे. प्रवरा ही नदी असून सह्याद्री ही पर्वतरांग आहे.
प्रश्न ६. खालील जोड्या जुळवा.
| अ गट | ब गट |
|---|---|
| अ. १९८६ | १. अभयारण्याची स्थापना |
| ब. ३६१.७१ चौ. किमी. | २. अभयारण्याचे क्षेत्रफळ |
| क. २०१७ | ३. अंतिम ESZ अधिसूचना |
| ड. ३००.७२ चौ. किमी. | ४. ESZ क्षेत्रफळ |
पर्यायी उत्तरे:
(A) अ-१, ब-२, क-३, ड-४
(B) अ-२, ब-१, क-४, ड-३
(C) अ-३, ब-४, क-१, ड-२
(D) अ-४, ब-३, क-२, ड-१
योग्य उत्तर: (A)
स्पष्टीकरण: अभयारण्याची स्थापना १९८६ मध्ये झाली. त्याचे क्षेत्रफळ ३६१.७१ चौ. किमी. आहे. २०१७ मध्ये अंतिम ESZ अधिसूचना प्रसिद्ध झाली आणि ESZ चे क्षेत्रफळ ३००.७२ चौ. किमी. आहे.
प्रश्न ७. कळसुबाई शिखराची समुद्रसपाटीपासूनची उंची अंदाजे किती आहे?
(A) १,२०० मीटर
(B) १,४५० मीटर
(C) १,६४६ मीटर
(D) १,८५० मीटर
योग्य उत्तर: (C)
स्पष्टीकरण: कळसुबाई शिखराची उंची सुमारे १,६४६ मीटर आहे. हे महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर म्हणून ओळखले जाते.
प्रश्न ८. कळसुबाई–हरिश्चंद्रगड अभयारण्याशी संबंधित नद्यांची योग्य जोडी कोणती?
(A) गोदावरी आणि कृष्णा
(B) प्रवरा आणि मुळा
(C) भीमा आणि सीना
(D) तापी आणि पूर्णा
योग्य उत्तर: (B)
स्पष्टीकरण: प्रवरा आणि मुळा या नद्यांचे उगमस्थान अभयारण्याच्या परिसरात आहे. पुढे या नद्या गोदावरी नदीच्या खोऱ्याशी संबंधित आहेत.
प्रश्न ९. कळसुबाई–हरिश्चंद्रगड अभयारण्य कोणत्या जैवभौगोलिक प्रदेशात येते?
(A) पश्चिम घाट
(B) पूर्व घाट
(C) दख्खनचे पठार
(D) हिमालय
योग्य उत्तर: (A)
स्पष्टीकरण: हे अभयारण्य सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये असून पश्चिम घाट या जैवविविधतेने समृद्ध जैवभौगोलिक प्रदेशाचा भाग आहे.
प्रश्न १०. खालीलपैकी कोणता प्राणी कळसुबाई–हरिश्चंद्रगड अभयारण्यातील महत्त्वाचा वन्यजीव आहे?
(A) एकशिंगी गेंडा
(B) आशियाई सिंह
(C) भारतीय विशाल खार (शेकरू)
(D) हिमबिबट्या
योग्य उत्तर: (C)
स्पष्टीकरण: शेकरू म्हणजे भारतीय विशाल खार (Indian Giant Squirrel). हा या अभयारण्याच्या परिसरात आढळणारा महत्त्वाचा सस्तन प्राणी आहे.
उत्तरतालिका
| प्रश्न | उत्तर | प्रश्न | उत्तर |
|---|---|---|---|
| १ | A | ६ | A |
| २ | B | ७ | C |
| ३ | D | ८ | B |
| ४ | D | ९ | A |
| ५ | A | १० | C |
संदर्भ व अधिकृत स्रोत
1. महाराष्ट्रातील संरक्षित क्षेत्रांची अधिसूचना – Wildlife Institute of India (WII)
WII – Protected Area Gazette Notification Database
2. केंद्र शासन – ESZ मसुदा अधिसूचना, १० नोव्हेंबर २०१५ (S.O. 3028)
अधिकृत अधिसूचना PDF
3. केंद्र शासन – अंतिम ESZ अधिसूचना, २८ एप्रिल २०१७ (S.O. 1367(E))
अंतिम अधिसूचना
4. भारत सरकार – Wildlife Sanctuary Compendium
Wildlife Sanctuary Compendium PDF
5. वन्यजीव विभाग, नाशिक – संरक्षित क्षेत्राबाबत कार्यालयीन अहवाल
Wildlife Warden Office Report
