कन्हारगाव वन्यजीव अभयारण्य हे महाराष्ट्रातील चंद्रपूर जिल्ह्यातील महत्त्वाचे संरक्षित वनक्षेत्र आहे. महाराष्ट्र शासनाने २०२१ मध्ये या क्षेत्राला वन्यजीव अभयारण्याचा अधिकृत दर्जा दिला. सुमारे २६९.४०२ चौ.कि.मी. क्षेत्रफळ असलेले हे अभयारण्य वाघांच्या अधिवासाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे. ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प आणि इतर वनक्षेत्रांमधील वन्यजीवांच्या भ्रमणमार्गांना जोडण्याच्या दृष्टीनेही या अभयारण्याचे विशेष महत्त्व आहे.
अभयारण्याची महत्त्वाची माहिती
| घटक | माहिती |
|---|---|
| अधिकृत नाव | कन्हारगाव वन्यजीव अभयारण्य |
| इंग्रजी नाव | Kanhargaon Wildlife Sanctuary |
| जिल्हा | चंद्रपूर |
| तालुका | गोंडपिपरी |
| स्थापना वर्ष | २०२१ |
| अधिसूचना तारीख | १५ मार्च २०२१ (अधिसूचना दिनांक) |
| अधिसूचना क्रमांक | WLP-0614/CR-153/F-1 |
| क्षेत्रफळ | २६९.४०२ चौ.कि.मी. |
| वन विभाग | मध्य चांदा वन विभाग व FDCM प्रकल्प विभाग |
| वनाचा प्रकार | दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानझडी वन |
| प्रमुख वन्यजीव | वाघ, बिबट्या, अस्वल, सांबर, गवा |
| संबंधित संरक्षित क्षेत्र | ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाशी भौगोलिक संपर्क |
| ESZ स्थिती | स्वतंत्र अंतिम अधिसूचनेची सद्यस्थिती स्वतंत्रपणे पडताळणे आवश्यक |
महत्त्वाची दुरुस्ती: कन्हारगाव अभयारण्याचा प्रशासकीय संदर्भ गोंडपिपरी तालुक्याशी जोडलेला आहे; पोभुर्णा हा तालुका म्हणून दिलेला संदर्भ अधिकृत अधिसूचनेच्या आधारे निश्चित होत नाही.
भौगोलिक स्थान व वैशिष्ट्ये
कन्हारगाव अभयारण्य चंद्रपूर जिल्ह्याच्या पूर्व विदर्भातील वनक्षेत्रात स्थित आहे. हे क्षेत्र मध्य चांदा वन विभाग आणि महाराष्ट्र वन विकास महामंडळाच्या (FDCM) प्रकल्प वनक्षेत्रात समाविष्ट आहे.
अभयारण्याचे एकूण क्षेत्रफळ २६९.४०२ चौ.कि.मी. असून त्यामध्ये:
- मध्य चांदा प्रादेशिक वन विभागाचे क्षेत्र – १८.०२१ चौ.कि.मी.
- FDCM प्रकल्प वन विभागाचे क्षेत्र – २५१.३८१ चौ.कि.मी.
या जंगलाचे महत्त्व म्हणजे ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पातील वाघांना इतर वनक्षेत्रांकडे स्थलांतर करण्यासाठी उपलब्ध होणारी अधिवास जोडणी (Habitat Connectivity).
स्थानासंबंधी परीक्षेतील महत्त्वाचा मुद्दा: चंद्रपूर जिल्हा आणि गोंडपिपरी तालुका ही कन्हारगाव अभयारण्याची महत्त्वाची प्रशासकीय ओळख आहे.
स्थापना व कायदेशीर माहिती
कन्हारगाव अभयारण्याच्या निर्मितीची प्रक्रिया २०१३ पासून सुरू झाली. सुरुवातीच्या प्रस्तावात सुमारे ३७० चौ.कि.मी. वनक्षेत्राचा समावेश होता. त्यानंतर प्रस्तावित क्षेत्रात बदल करण्यात आले.
महत्त्वाच्या घडामोडी:
| वर्ष / तारीख | घटना |
|---|---|
| २०१३ | अभयारण्य निर्मितीचा प्रस्ताव |
| २०१८ | राज्य वन्यजीव मंडळाची तत्त्वतः मान्यता |
| २०२० | ४ डिसेंबर रोजी २६९ चौ.कि.मी. क्षेत्राला मान्यता |
| २०२१ | १५ मार्च रोजी शासन अधिसूचना जारी |
कायदेशीर आधार: वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२ मधील कलम २६-अ अंतर्गत महाराष्ट्र शासनाने अधिसूचना जारी केली.
ही अधिसूचना महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाने जारी केली असून तिचा क्रमांक WLP-0614/CR-153/F-1 असा आहे. अधिसूचनेत अभयारण्याच्या सीमांचे आणि समाविष्ट राखीव वनक्षेत्राचे तपशील दिले आहेत. TATR+2
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: अभयारण्याची घोषणा आणि अंतिम शासकीय अधिसूचना यांमध्ये फरक असतो. कन्हारगावसाठी २०२० मधील मान्यता आणि २०२१ मधील अधिकृत अधिसूचना या स्वतंत्र घटना आहेत.
पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र (ESZ): २०२२ मधील एका शासकीय पर्यावरणीय प्रकल्प अहवालात कन्हारगावसाठी ESZ निश्चित करणे बाकी असल्याचे नमूद केले होते. त्यामुळे अभयारण्याचे २६९.४०२ चौ.कि.मी. क्षेत्रफळ हे ESZ क्षेत्रफळ समजू नये.
वनस्पती व वनसंपदा (Flora)
कन्हारगाव अभयारण्यातील वनांचा प्रकार दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानझडी वने (Southern Tropical Dry Deciduous Forests) असा आहे.
एच. जी. चॅम्पियन आणि एस. के. सेठ यांच्या भारतीय वनप्रकार वर्गीकरणानुसार हे वन प्रकार ५, उपप्रकार ५-अ मध्ये येतात.
या प्रदेशातील प्रमुख वनसंपदेमध्ये सागवान, बांबू आणि मिश्र पानझडी वनस्पतींचा समावेश होतो. मातीचा प्रकार, भूपृष्ठाची रचना आणि स्थानिक पर्यावरणीय परिस्थितीनुसार वनस्पतींच्या रचनेत बदल आढळतो.
| मराठी नाव | English Name |
|---|---|
| सागवान | Teak |
| बांबू | Bamboo |
| तेंदू | Tendu |
| मोह | Mahua |
| ऐन | Ain |
| बीजा | Bija |
वन्यजीव विविधता (Fauna)
कन्हारगाव अभयारण्य हे वाघांच्या अधिवासाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. येथे आढळणाऱ्या प्रमुख वन्यजीवांमध्ये पुढील प्राण्यांचा समावेश होतो.
१. सस्तन प्राणी (Mammals)
- वाघ (Tiger) – Panthera tigris
- बिबट्या (Leopard) – Panthera pardus
- अस्वल (Sloth Bear) – Melursus ursinus
- गवा (Gaur) – Bos gaurus
- सांबर (Sambar) – Rusa unicolor
- चितळ (Chital) – Axis axis
- रानडुक्कर (Wild Boar) – Sus scrofa
- रानकुत्रा (Dhole) – Cuon alpinus
२. पक्षी जीवन (Avifauna)
या वनक्षेत्रात विविध प्रकारचे वनपक्षी आढळतात. मात्र अभयारण्यासाठी स्वतंत्र, अद्ययावत आणि प्रमाणित पक्षी प्रजातींची संख्या उपलब्ध अधिकृत संदर्भांतून निश्चित करता आलेली नाही. त्यामुळे विशिष्ट प्रजातींची संख्या देणे योग्य ठरणार नाही.
३. सरपटणारे प्राणी (Reptiles)
अभयारण्यातील सरपटणाऱ्या प्राण्यांची स्वतंत्र अधिकृत प्रजाती सूची उपलब्ध संदर्भांतून निश्चित झालेली नाही.
विशेष वन्यजीव निरीक्षण: Wildlife Conservation Trust च्या २०१५ मधील कॅमेरा ट्रॅप सर्वेक्षणाच्या आधारे प्रसिद्ध झालेल्या महाराष्ट्राच्या कॉफी टेबल बुकमध्ये कन्हारगाव परिसरात १० वाघ आणि २३ बिबट्यांची नोंद नमूद केली आहे. ही ऐतिहासिक नोंद आहे; सध्याची प्राणिगणना समजू नये. eSahity.com+2
MPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- कन्हारगाव वन्यजीव अभयारण्य चंद्रपूर जिल्ह्यात आहे.
- प्रशासकीयदृष्ट्या गोंडपिपरी तालुक्याशी संबंधित आहे.
- २०२१ मध्ये अधिकृत अभयारण्याचा दर्जा मिळाला.
- अभयारण्याचे क्षेत्रफळ २६९.४०२ चौ.कि.मी. आहे.
- हे दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानझडी वन प्रकारात येते.
- वाघ आणि बिबट्या हे येथील महत्त्वाचे वन्यजीव आहेत.
- ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाशी वन्यजीव भ्रमणमार्गाच्या दृष्टीने याचे महत्त्व आहे.
लक्षात ठेवा – परीक्षेतील महत्त्वाचा फरक
| घटक | माहिती |
|---|---|
| जिल्हा | चंद्रपूर |
| तालुका | गोंडपिपरी |
| स्थापना | २०२१ |
| क्षेत्रफळ | २६९.४०२ चौ.कि.मी. |
| वनप्रकार | दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानझडी |
| अधिनियम | वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२ |
MPSC सराव प्रश्न (MCQs)
प्रश्न १. कन्हारगाव वन्यजीव अभयारण्यासंदर्भात पुढील विधाने विचारात घ्या.
- हे अभयारण्य चंद्रपूर जिल्ह्यात आहे.
- याची स्थापना २०२१ मध्ये झाली.
- याचे क्षेत्रफळ ३७० चौ.कि.मी. आहे.
वरीलपैकी कोणती विधाने योग्य आहेत?
(A) फक्त १ आणि २
(B) फक्त २ आणि ३
(C) फक्त १ आणि ३
(D) सर्व विधाने
योग्य उत्तर: (A)
स्पष्टीकरण: अभयारण्याचे अधिकृत क्षेत्रफळ २६९.४०२ चौ.कि.मी. आहे. ३७० चौ.कि.मी. हे सुरुवातीच्या प्रस्तावातील क्षेत्रफळ होते.
प्रश्न २. कन्हारगाव अभयारण्याच्या स्थापनेसंदर्भात पुढील विधाने विचारात घ्या.
- अभयारण्याची अधिसूचना १५ मार्च २०२१ रोजी जारी झाली.
- अधिसूचना वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२ अंतर्गत जारी झाली.
- अधिसूचना क्रमांक WLP-0614/CR-153/F-1 असा आहे.
योग्य पर्याय निवडा.
(A) फक्त १
(B) फक्त १ आणि २
(C) फक्त २ आणि ३
(D) वरील सर्व
योग्य उत्तर: (D)
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाने १५ मार्च २०२१ रोजी कलम २६-अ अंतर्गत अधिसूचना जारी केली.
प्रश्न ३. कन्हारगाव अभयारण्याच्या वनप्रकारासंदर्भात पुढील विधाने विचारात घ्या.
- येथे दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानझडी वने आढळतात.
- हा वनप्रकार चॅम्पियन व सेठ यांच्या वर्गीकरणात ५-अ उपप्रकारात येतो.
- हे सदाहरित वर्षावन आहे.
योग्य पर्याय निवडा.
(A) फक्त १ आणि २
(B) फक्त २ आणि ३
(C) फक्त १ आणि ३
(D) सर्व विधाने
योग्य उत्तर: (A)
स्पष्टीकरण: कन्हारगावमधील वनप्रकार Southern Tropical Dry Deciduous Forests हा आहे. त्याचे वर्गीकरण गट ५, उपगट ५-अ असे आहे.
प्रश्न ४. कन्हारगाव अभयारण्याच्या क्षेत्रफळासंदर्भात योग्य विधान कोणते?
(A) १८.०२१ चौ.कि.मी.
(B) २५१.३८१ चौ.कि.मी.
(C) २६९.४०२ चौ.कि.मी.
(D) ३७० चौ.कि.मी.
योग्य उत्तर: (C)
स्पष्टीकरण: अभयारण्याचे एकूण क्षेत्रफळ २६९.४०२ चौ.कि.मी. आहे. यामध्ये मध्य चांदा प्रादेशिक वन विभाग आणि FDCM प्रकल्प विभागाचा समावेश आहे.
प्रश्न ५. योग्य जोड्या जुळवा.
| अ गट | ब गट |
|---|---|
| अ. कन्हारगाव | १. चंद्रपूर |
| ब. स्थापना वर्ष | २. २०२१ |
| क. वनप्रकार | ३. शुष्क पानझडी वने |
| ड. क्षेत्रफळ | ४. २६९.४०२ चौ.कि.मी. |
(A) अ-१, ब-२, क-३, ड-४
(B) अ-२, ब-१, क-४, ड-३
(C) अ-३, ब-४, क-१, ड-२
(D) अ-४, ब-३, क-२, ड-१
योग्य उत्तर: (A)
स्पष्टीकरण: कन्हारगाव हे चंद्रपूर जिल्ह्यातील अभयारण्य असून त्याची स्थापना २०२१ मध्ये झाली. त्याचे क्षेत्रफळ २६९.४०२ चौ.कि.मी. आहे.
प्रश्न ६. योग्य जोड्या जुळवा.
| अ गट | ब गट |
|---|---|
| अ. वाघ | १. Panthera tigris |
| ब. बिबट्या | २. Panthera pardus |
| क. गवा | ३. Bos gaurus |
| ड. सांबर | ४. Rusa unicolor |
(A) अ-१, ब-२, क-३, ड-४
(B) अ-२, ब-१, क-४, ड-३
(C) अ-३, ब-४, क-२, ड-१
(D) अ-४, ब-३, क-१, ड-२
योग्य उत्तर: (A)
स्पष्टीकरण: वाघ, बिबट्या, गवा आणि सांबर यांच्या वैज्ञानिक नावांची योग्य सांगड पर्याय (A) मध्ये दिली आहे.
प्रश्न ७. कन्हारगाव वन्यजीव अभयारण्य कोणत्या तालुक्यात आहे?
(A) पोभुर्णा
(B) गोंडपिपरी
(C) सावली
(D) मूल
योग्य उत्तर: (B)
स्पष्टीकरण: कन्हारगाव अभयारण्याचा प्रशासकीय संदर्भ चंद्रपूर जिल्ह्यातील गोंडपिपरी तालुक्याशी संबंधित आहे.
प्रश्न ८. कन्हारगाव अभयारण्याची अधिसूचना कोणत्या कायद्यांतर्गत जारी करण्यात आली?
(A) वन संवर्धन अधिनियम, १९८०
(B) पर्यावरण संरक्षण अधिनियम, १९८६
(C) वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२
(D) भारतीय वन अधिनियम, १९२७
योग्य उत्तर: (C)
स्पष्टीकरण: वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२ मधील कलम २६-अ अंतर्गत अभयारण्याची अधिसूचना जारी करण्यात आली.
प्रश्न ९. कन्हारगाव अभयारण्याचे क्षेत्रफळ पुढीलपैकी कोणत्या वन विभागांच्या क्षेत्रातून तयार झाले आहे?
(A) मध्य चांदा प्रादेशिक वन विभाग आणि FDCM प्रकल्प विभाग
(B) नागपूर प्रादेशिक वन विभाग आणि ताडोबा विभाग
(C) गडचिरोली वन विभाग आणि चिमूर विभाग
(D) यवतमाळ वन विभाग आणि पेंच विभाग
योग्य उत्तर: (A)
स्पष्टीकरण: अधिकृत अधिसूचनेत मध्य चांदा वन विभाग आणि मध्य चांदा प्रकल्प विभाग (FDCM), बल्लारशाह यांचा समावेश नमूद आहे.
प्रश्न १०. कन्हारगाव अभयारण्याचे वन्यजीव संवर्धनाच्या दृष्टीने विशेष महत्त्व काय आहे?
(A) समुद्री कासवांचे संरक्षण
(B) वाघांच्या अधिवासाची आणि भ्रमणमार्गांची जोडणी
(C) हिमबिबट्यांचे संरक्षण
(D) प्रवाळभित्तींचे संवर्धन
योग्य उत्तर: (B)
स्पष्टीकरण: कन्हारगाव हे ताडोबा-अंधारी आणि लगतच्या वनक्षेत्रांमधील वाघांच्या भ्रमणमार्गांच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे वाघांच्या अधिवास जोडणीसाठी या क्षेत्राचे संवर्धन महत्त्वाचे ठरते.
उत्तरतालिका
| प्रश्न | उत्तर | प्रश्न | उत्तर |
|---|---|---|---|
| १ | A | ६ | A |
| २ | D | ७ | B |
| ३ | A | ८ | C |
| ४ | C | ९ | A |
| ५ | A | १० | B |
९. संदर्भ व अधिकृत स्रोत (References)
1. महाराष्ट्र शासन राजपत्र – कन्हारगाव वन्यजीव अभयारण्य अधिसूचना, १५ मार्च २०२१.
अधिकृत अधिसूचना PDF
2. Forest Clearance – Kanhargaon Wildlife Sanctuary: क्षेत्रफळ, वनप्रकार व वन विभागांची माहिती.
शासकीय दस्तऐवज
3. Maharashtra Forest Department – Maharashtra Coffee Table Book 2021: वन्यजीव आणि कॅमेरा ट्रॅप सर्वेक्षणाची ऐतिहासिक माहिती.
दस्तऐवज PDF
4. महाराष्ट्र वन विभाग – कन्हारगाव अभयारण्य.
महाराष्ट्र इकोटुरिझम
5. चंद्रपूर जिल्हा प्रशासन – तहसील व प्रशासकीय माहिती.
अधिकृत जिल्हा संकेतस्थळ
6. MoEFCC – Eco-Sensitive Zone Notifications.
ESZ अधिसूचना
अभ्यास टीप: कन्हारगावसाठी क्षेत्रफळ आणि स्थापना वर्ष हे अधिकृत अधिसूचनेवर आधारित महत्त्वाचे परीक्षोपयोगी तथ्य आहेत. वन्यजीव गणनेतील २०१५ चे आकडे ऐतिहासिक आहेत; त्यांना वर्तमान गणना म्हणून वापरू नये.
