महाराष्ट्रातील विदर्भ प्रदेशातील तलावांचा जिल्हा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या भंडारा जिल्ह्यामध्ये कोका वन्यजीव अभयारण्य (Koka Wildlife Sanctuary) स्थित आहे. वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ (Wildlife Protection Act, 1972) अंतर्गत सन २०१३ मध्ये या क्षेत्राला अधिकृतरीत्या अभयारण्याचा दर्जा बहाल करण्यात आला.
मध्य भारतातील व्याघ्र संवर्धन परिदृश्यामध्ये (Central Indian Tiger Landscape) हे अभयारण्य अत्यंत संवेदनशील व महत्त्वाचा वन्यजीव मार्ग (Wildlife Corridor) म्हणून कार्य करते. नागझिरा, नवेगाव आणि पेंच या संरक्षित क्षेत्रांमधील वाघ (Tigers), बिबटे (Leopards) आणि इतर मोठ्या सस्तन प्राण्यांच्या अनिर्बंध भ्रमणासाठी हा वनभाग एक नैसर्गिक जैविक दुवा (Biological corridor) ठरतो. समृद्ध वनसंपदा, बारमाही पाणथळ जागा (Wetlands) आणि १०० वर्षांहून जुन्या वृक्षांची घनदाट वने हे या अभयारण्याचे प्रमुख वैशिष्ट्य आहे.
अभयारण्याची महत्त्वाची माहिती – Quick Reference Table
| घटक (Feature) | अधिकृत माहिती (Official Details) |
| अधिकृत नाव | कोका वन्यजीव अभयारण्य (Koka Wildlife Sanctuary) |
| जिल्हा व तालुके | भंडारा जिल्हा (तालुका: भंडारा) |
| स्थापनेचे वर्ष (अधिसूचना वर्ष) | २०१३ (अधिसूचना: जुलै २०१३) |
| एकूण क्षेत्रफळ (चौ.किमी.) | ९२.३४ चौ.किमी. (महाराष्ट्र वन विभाग व WII अधिकृत नोंद) |
| भौगोलिक प्रदेश / डोंगररांग | पूर्व विदर्भ मैदान व सातपुडा पर्वतरांगेच्या दक्षिण टेकड्यांचे पाणलोट क्षेत्र |
| प्रमुख नद्या / जलस्रोत | वैनगंगा नदी खोरे (Wainganga River Basin), कोका तलाव, बोदलकसा जलाशय परिसर व स्थानिक नाले |
| वनाचा प्रकार (Forest Type) | दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी वने (Southern Tropical Dry Deciduous Forests) |
| प्रमुख वन्यजीव (Flagship Species) | पट्टेरी वाघ (Royal Bengal Tiger), बिबट्या (Leopard), रानकुत्रा/ढोल (Wild Dog), गौर/भारतीय गवा (Indian Gaur) |
| संबंधित व्याघ्र प्रकल्प / राष्ट्रीय उद्यान | नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्प (NNTR – Nawegaon-Nagzira Tiger Reserve) चा अविभाज्य घटक |
(टीप: अभयारण्यातील राखीव वनांचा इतिहास १८७९ पासूनचा असून संपूर्ण ९२.३४ चौ.किमी. क्षेत्र मानवी वस्त्या नसलेले सुरक्षित वनक्षेत्र आहे. नुकतेच ऑक्टोबर २०२६ मध्ये राज्य वन्यजीव मंडळाने या परिसरातील १००.१३९ चौ.किमी. क्षेत्राला ‘गंभीर वन्यजीव अधिवास’ (Critical Wildlife Habitat – CWH) प्रस्तावास मंजुरी दिली आहे).
भौगोलिक स्थान व भूरूप (Geographical & Physical Features)
- अक्षांश व रेखांश विस्तार: कोका अभयारण्य साधारणपणे $21^\circ 10′ \text{ N}$ ते $21^\circ 16′ \text{ N}$ अक्षांश आणि $79^\circ 45′ \text{ E}$ ते $79^\circ 52′ \text{ E}$ रेखांशादरम्यान वसलेले आहे. हे भंडारा शहरापासून पूर्वेस सुमारे २० किमी अंतरावर आहे.
- भूरूप व भूरचना (Terrain & Topography): येथील भूभाग प्रामुख्याने मंद उताराच्या टेकड्या, सपाट मैदाने आणि लहान खोऱ्यांनी बनलेला आहे. सरासरी समुद्रसपाटीपासूनची उंची २५० ते ३५० मीटर दरम्यान आढळते. भूगर्भीयदृष्ट्या हा भाग धारवाड व आर्कियन युगातील रूपांतरित खडकांनी बनलेला असून लोहयुक्त आणि चिकनमातीमिश्रित लाल-तपकिरी मृदा येथे आढळते.
- पाणलोट व जलप्रणाली: हे क्षेत्र गोदावरी खोऱ्यातील उपखोरे असलेल्या वैनगंगा नदीच्या पाणलोट क्षेत्रात येते. अभयारण्यामध्ये ‘कोका तलाव’ आणि अनेक लहान-मोठे पाझर तलाव आहेत. तसेच जवळच प्रसिद्ध बोदलकसा (Bodalkasa) जलाशय असून हे जलस्रोत वन्यजीवांसाठी वर्षभर पाण्याची उपलब्धता सुनिश्चित करतात.
- हवामान व पर्जन्यमान: पूर्व विदर्भाचे हवामान उष्ण व निम-विषम (Semi-arid to sub-tropical) स्वरूपाचे आहे.
- उन्हाळा: अत्यंत उष्ण (तापमान ४४°C ते ४७°C पर्यंत पोहोचते).
- हिवाळा: आल्हाददायक व कोरडा (तापमान १०°C ते १२°C पर्यंत खाली येते).
- पर्जन्यमान: नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांपासून (South-West Monsoon) जून ते सप्टेंबर या काळात सरासरी १,२०० ते १,३५० मिमी वार्षिक पाऊस पडतो.
स्थापना, अधिसूचना व कायदेशीर पार्श्वभूमी
- राखीव वनाचा इतिहास: १८७९ च्या काळात ब्रिटीश राजवटीतच या क्षेत्राला ‘राखीव वन’ (Reserved Forest) म्हणून अधिसूचित केले गेले होते. त्यामुळे या अभयारण्याच्या आत कोणतेही महसुली गाव किंवा मानवनिर्मित कायमस्वरूपी वस्ती नाही.
- अभयारण्य निर्मिती (२०१३): नागझिरा आणि नवेगावच्या वनक्षेत्राला जोडणारा हा महत्त्वाचा पट्टा असल्याने महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाने जुलै २०१३ मध्ये वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ च्या कलम १८/२६(अ) अंतर्गत ९२.३४ चौ.किमी. क्षेत्राचे ‘कोका वन्यजीव अभयारण्य’ म्हणून अंतिम राजपत्र प्रसिद्ध केले.
- व्याघ्र प्रकल्पात समावेशन: राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण (NTCA) आणि महाराष्ट्र शासनाने डिसेंबर २०१३ मध्ये नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्प (NNTR) घोषित केला (हा देशातील ४४ वा व महाराष्ट्रातील ५ वा व्याघ्र प्रकल्प ठरला). या प्रकल्पाच्या संरक्षित संकुलात नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान, नागझिरा अभयारण्य, नवेगाव अभयारण्य, नवीन नागझिरा अभयारण्य आणि कोका अभयारण्य यांचा समावेश करण्यात आला.
- पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र (Eco-Sensitive Zone – ESZ): पर्यावरण, वने आणि हवामान बदल मंत्रालयाने (MoEFCC) पर्यावरण (संरक्षण) कायदा, १९८६ अंतर्गत कोका अभयारण्याच्या सीमेभोवती शून्य ते काही किमीपर्यंतच्या क्षेत्राला ESZ म्हणून अधिसूचित केले आहे, जेणेकरून खाणकाम व प्रदूषणकारी उद्योगांवर नियंत्रण राहते.
वनस्पती व वनसंपदा (Flora & Habitat)
चॅम्पियन आणि सेठ (Champion & Seth) यांच्या वन वर्गीकरणानुसार, कोका अभयारण्यातील वने गट ५A/C३ (Group 5A/C3 – Southern Tropical Dry Deciduous Forests) म्हणजेच दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी वने या प्रकारात मोडतात.
- प्रमुख वृक्ष प्रजाती:
- सागवान (Teak – Tectona grandis): वनामध्ये सागवानाचे प्रमाण अधिक आहे; येथे १०० वर्षांपेक्षा जुने महाकाय सागवृक्ष आढळतात.
- सहयोगी वृक्ष: ऐन (Ain – Terminalia elliptica), धावडा (Dhaora – Anogeissus latifolia), तेंदू (Tendu – Diospyros melanoxylon), बीजा (Bija – Pterocarpus marsupium), महुआ/मोह (Mahua – Madhuca longifolia), आवळा (Phyllanthus emblica), रोहन (Soymida febrifuga), आणि चारोळी/चार (Buchanania lanzan).
- कॅनॉपी वैशिष्ट्ये (Canopy): उन्हाळ्यात ही वने पूर्णपणे निष्पर्ण (Defoliated) होतात, तर पावसाळ्यात अतिशय घनदाट आवरण तयार करतात.
- गवताळ अधिवास व औषधी वनस्पती: अभयारण्यातील मोकळ्या पट्ट्यांमध्ये कुसळी गवत व पौष्टिक कुरणे असून शतावरी, गुळवेल यांसारख्या पारंपरिक औषधी वनस्पती मोठ्या प्रमाणावर आढळतात.
वन्यजीव विविधता (Fauna)
१. सस्तन प्राणी (Mammals)
- पट्टेरी वाघ (Bengal Tiger – Panthera tigris): IUCN स्थिती: धोकाग्रस्त (Endangered). पेंच-नवेगाव-नागझिरा भ्रमणमार्गाचा हा भाग असल्याने येथे वाघांचे नियमित वास्तव्य असते.
- बिबट्या (Indian Leopard – Panthera pardus): IUCN स्थिती: असुरक्षित (Vulnerable).
- रानकुत्रा / ढोल (Asiatic Wild Dog – Cuon alpinus): IUCN स्थिती: धोकाग्रस्त (Endangered).
- भारतीय गवा (Gaur – Bos gaurus): IUCN स्थिती: असुरक्षित (Vulnerable).
- अस्वल (Sloth Bear – Melursus ursinus): IUCN स्थिती: असुरक्षित (Vulnerable).
- इतर तृणभक्षी व मांसाहारी: चितळ (Spotted Deer), सांबर (Sambar), भेकर (Barking Deer), चौशिंगा (Four-horned Antelope), नीलगाय, रानडुक्कर आणि तळस/तरस (Striped Hyena).
२. पक्षी जीवन (Avifauna)
कोका अभयारण्यातील तलाव आणि आर्द्रभूमीमुळे येथे स्थानिक तसेच स्थलांतरित पक्ष्यांची विपुल विविधता आढळते.
- हिवाळी स्थलांतरित पक्षी (Winter Migrants): हिवाळ्यात मध्य आशिया व सायबेरियातून विविध बदक प्रजाती येथे येतात (उदा. नkeys, गडवाल, थापट्या बदक – Shoveler, ब्राह्मणी बदक/चक्रवाक).
- इतर वैशिष्ट्यपूर्ण पक्षी: पांढऱ्या पाठीचे गिधाड (White-rumped Vulture – Critically Endangered), सारस क्रौंच (Sarus Crane – विदर्भातील तलावांमध्ये दिसणारा), मत्स्य गरुड (Grey-headed Fish Eagle), नवरंग (Indian Pitta), धनेश (Malabar Pied Hornbill).
३. सरपटणारे प्राणी व उभयचर (Reptiles & Amphibians)
- भारतीय अजगर (Indian Rock Python), धामण (Rat Snake), नाग (Spectacled Cobra), घोणस (Russell’s Viper), फुरसे (Saw-scaled Viper).
- पाणथळ भागात घोरपड (Bengal Monitor Lizard) आणि विविध प्रजातींचे गोड्या पाण्यातील कासव (उदा. Indian Flapshell Turtle) आढळतात.
MPSC परीक्षेच्या दृष्टीने संभाव्य संभ्रम (Exam Traps & Confusions)
- जिल्हा संभ्रम (Bhandara vs. Gondia): नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्पातील नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान व नागझिरा अभयारण्य प्रामुख्याने गोंदिया जिल्ह्यात मोडतात, परंतु कोका अभयारण्य हे पूर्णपणे ‘भंडारा’ जिल्ह्यात येते. परीक्षेत विधाने देताना कोका अभयारण्य गोंदिया जिल्ह्यात असल्याचे सांगून गोंधळात टाकले जाते.
- अधिसूचना वर्ष संभ्रम: नागझिरा अभयारण्य जुने (१९७०) आहे, तर कोका अभयारण्याची निर्मिती २०१३ मधील आहे. दोन्ही एकाच व्याघ्र प्रकल्पात असल्याने स्थापनेच्या वर्षाबाबत चूक होऊ शकते.
- मानवी वस्ती/गावांचा अभाव: महाराष्ट्रातील इतर अनेक अभयारण्यांमध्ये पुनर्वसनाचा प्रश्न गंभीर आहे, मात्र कोका अभयारण्य १८७९ पासून राखीव वन असल्याने या अभयारण्याच्या अंतर्भागात कोणतेही मानवी गाव नाही.
- कोका vs. बोर vs. उमरेड-करांडला: विदर्भातील नव्याने घोषित अभयारण्यांचे जिल्हे लक्षात ठेवा:
- कोका: भंडारा
- बोर: वर्धा
- उमरेड-करांडला: नागपूर व भंडारा सीमा
- नवीन नागझिरा: गोंदिया व भंडारा सीमा
MPSC सराव प्रश्न (10 Multi-Choice Questions)
प्रश्न १ (Multi-statement)
कोका वन्यजीव अभयारण्यासंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
अ. हे अभयारण्य विदर्भातील गोंदिया जिल्ह्यामध्ये पसरलेले आहे.
ब. या अभयारण्याची स्थापना सन २०१३ मध्ये करण्यात आली.
क. हे क्षेत्र नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्पाचा एक भाग आहे.
वरीलपैकी कोणते/ती विधान/ने बरोबर आहेत?
(A) केवळ अ आणि ब
(B) केवळ ब आणि क
(C) केवळ अ आणि क
(D) अ, ब आणि क सर्व
उत्तर: (B) केवळ ब आणि क
स्पष्टीकरण: विधान ‘अ’ अयोग्य आहे; कारण कोका वन्यजीव अभयारण्य हे भंडारा जिल्ह्यात आहे, गोंदियात नाही. विधान ‘ब’ योग्य आहे; जुलै २०१३ मध्ये याची निर्मिती झाली. विधान ‘क’ योग्य आहे; डिसेंबर २०१३ मध्ये घोषित झालेल्या नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्पात कोका अभयारण्याचा समावेश आहे.
प्रश्न २ (Multi-statement)
कोका वन्यजीव अभयारण्याच्या भौगोलिक वैशिष्ट्यांबाबत खालील विधाने तपासा:
अ. हे अभयारण्य तापी नदीच्या खोऱ्यात वसलेले आहे.
ब. येथील वनांचे वर्गीकरण दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी वने या प्रकारात होते.
क. या अभयारण्यात १०० वर्षांहून अधिक जुनी सागवानाची झाडे आढळतात.
योग्य पर्याय निवडा:
(A) केवळ अ बरोबर
(B) केवळ अ आणि ब बरोबर
(C) केवळ ब आणि क बरोबर
(D) अ, ब आणि क सर्व बरोबर
उत्तर: (C) केवळ ब आणि क बरोबर
स्पष्टीकरण: कोका अभयारण्य हे गोदावरीच्या उपखोऱ्यात म्हणजेच वैनगंगा नदीच्या खोऱ्यात येते, तापी खोऱ्यात नाही (विधान ‘अ’ चूक). येथील वनप्रकार शुष्क पानगळी असून १८७९ च्या राखीव वनामुळे येथे जुने सागवान वृक्ष संरक्षित आहेत (विधाने ‘ब’ व ‘क’ बरोबर).
प्रश्न ३ (Multi-statement)
नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र संकुलातील (NNTR) घटकांबाबत विधाने विचारात घ्या:
अ. कोका अभयारण्य नागझिरा आणि पेंच व्याघ्र प्रकल्पाच्या दरम्यान एक महत्त्वाचा वन्यजीव मार्ग (Corridor) पुरवते.
ब. कोका अभयारण्याचे एकूण क्षेत्रफळ ५०० चौ.किमी. पेक्षा जास्त आहे.
क. या अभयारण्याच्या आत ५ महसुली गावे वसलेली आहेत.
वरीलपैकी कोणती विधाने असत्य (Incorrect) आहेत?
(A) केवळ अ आणि ब
(B) केवळ ब आणि क
(C) केवळ अ आणि क
(D) अ, ब आणि क
उत्तर: (B) केवळ ब आणि क
स्पष्टीकरण: कोका अभयारण्याचे अधिकृत क्षेत्रफळ सुमारे ९२.३४ चौ.किमी. आहे (त्यामुळे विधान ‘ब’ असत्य आहे). १८७९ पासून हे संपूर्ण क्षेत्र राखीव वन असल्याने याच्या आत कोणतेही गाव नाही (त्यामुळे विधान ‘क’ असत्य आहे). विधान ‘अ’ सत्य आहे.
प्रश्न ४ (Multi-statement)
कोका अभयारण्यातील जैवविविधतेबाबत खालील विधाने विचारात घ्या:
अ. येथे आढळणारा ‘रानकुत्रा’ (Dhole) हा IUCN च्या लाल सूचीनुसार ‘असुरक्षित’ (Vulnerable) श्रेणीत येतो.
ब. सायबेरिया व मध्य आशियातून येणारे अनेक स्थलांतरित जलचर पक्षी हिवाळ्यात कोका तलावाला भेट देतात.
खालीलपैकी योग्य पर्याय निवडा:
(A) केवळ विधान अ बरोबर
(B) केवळ विधान ब बरोबर
(C) दोन्ही विधाने बरोबर
(D) दोन्ही विधाने चूक
उत्तर: (B) केवळ विधान ब बरोबर
स्पष्टीकरण: रानकुत्रा (Asiatic Wild Dog – Cuon alpinus) हा IUCN च्या लाल सूचीमध्ये धोकाग्रस्त (Endangered) श्रेणीत मोडतो, Vulnerable नाही (विधान ‘अ’ चूक). कोका तलावात हिवाळ्यात मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतरित पक्षी येतात (विधान ‘ब’ बरोबर).
प्रश्न ५ (Match the Following – जोड्या लावा)
स्तंभ ‘अ’ (अभयारण्य) आणि स्तंभ ‘ब’ (जिल्हा) यांच्या योग्य जोड्या जुळवा:
| स्तंभ ‘अ’ (अभयारण्य) | स्तंभ ‘ब’ (जिल्हा) |
| I. कोका | १. वर्धा |
| II. बोर | २. गोंदिया |
| III. नागझिरा | ३. अमरावती |
| IV. अंबाबरवा | ४. भंडारा |
| ५. बुलढाणा |
पर्याय:
(A) I-4, II-1, III-2, IV-5
(B) I-2, II-1, III-4, IV-3
(C) I-4, II-2, III-1, IV-5
(D) I-5, II-4, III-2, IV-1
उत्तर: (A) I-4, II-1, III-2, IV-5
स्पष्टीकरण: कोका अभयारण्य — भंडारा; बोर अभयारण्य — वर्धा; नागझिरा अभयारण्य — गोंदिया; अंबाबरवा अभयारण्य — बुलढाणा.
प्रश्न ६ (Match the Following – जोड्या लावा)
स्तंभ ‘अ’ (संरक्षित क्षेत्र) आणि स्तंभ ‘ब’ (अधिसूचना वर्ष) यांच्या जोड्या लावा:
| स्तंभ ‘अ’ (संरक्षित क्षेत्र) | स्तंभ ‘ब’ (अधिसूचना वर्ष) |
| I. कोका अभयारण्य | १. १९७० |
| II. नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान | २. १९७५ |
| III. नागझिरा अभयारण्य | ३. २०१३ |
| IV. नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्प घोषणा | ४. २०१३ (डिसेंबर) |
पर्याय:
(A) I-1, II-2, III-3, IV-4
(B) I-3, II-2, III-1, IV-4
(C) I-2, II-3, III-4, IV-1
(D) I-3, II-1, III-2, IV-4
उत्तर: (B) I-3, II-2, III-1, IV-4
स्पष्टीकरण: नागझिरा अभयारण्य १९७० मध्ये, नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान १९७५ मध्ये, कोका अभयारण्य जुलै २०१३ मध्ये आणि नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्प डिसेंबर २०१३ मध्ये अधिसूचित झाले.
प्रश्न ७ (Location-based Factual)
कोका वन्यजीव अभयारण्य हे कोणत्या दोन प्रमुख संरक्षित क्षेत्रांमधील वन्यजीवांसाठी भ्रमणमार्ग (Wildlife Corridor) म्हणून महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते?
(A) ताडोबा-अंधारी आणि टिपेश्वर
(B) नागझिरा आणि पेंच
(C) मेळघाट आणि गुगामल
(D) चांदोली आणि कोयना
उत्तर: (B) नागझिरा आणि पेंच
स्पष्टीकरण: भौगोलिकदृष्ट्या भंडारा जिल्ह्यातील कोका अभयारण्य हे पूर्वेकडील नागझिरा/नवेगाव आणि वायव्येकडील पेंच व्याघ्र प्रकल्पाच्या दरम्यान वाघांच्या भ्रमणासाठी अत्यंत महत्त्वाचा दुवा मानले जाते.
प्रश्न ८ (Factual)
कोका वन्यजीव अभयारण्याचे एकूण क्षेत्रफळ किती चौरस किलोमीटर आहे?
(A) १२२.५० चौ.किमी.
(B) ९२.३४ चौ.किमी.
(C) १५२.८१ चौ.किमी.
(D) ४८.१२ चौ.किमी.
उत्तर: (B) ९२.३४ चौ.किमी.
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाने अधिसूचित केल्यानुसार कोका अभयारण्याचे अधिकृत क्षेत्रफळ ९२.३४ चौ.किमी. आहे.
प्रश्न ९ (Conceptual)
कोका अभयारण्यात मानवी वस्त्या व गावांचा अभाव असण्याचे मुख्य ऐतिहासिक व कायदेशीर कारण कोणते?
(A) पेसा (PESA) कायद्यांतर्गत गावांचे झालेले संपूर्ण विलीनीकरण
(B) सन १८७९ मध्येच या संपूर्ण वनक्षेत्रास ब्रिटीश काळात ‘राखीव वन’ (Reserved Forest) म्हणून घोषित करण्यात आले होते
(C) हे क्षेत्र पूर्वी सैनिकी छावणीसाठी राखीव होते
(D) १९७२ च्या कायद्यानुसार सर्व गावांचे सक्तीने निष्कासन करण्यात आले
उत्तर: (B) सन १८७९ मध्येच या संपूर्ण वनक्षेत्रास ब्रिटीश काळात ‘राखीव वन’ (Reserved Forest) म्हणून घोषित करण्यात आले होते
स्पष्टीकरण: हे संपूर्ण ९२.३४ चौ.किमी. क्षेत्र १८७९ मध्येच राखीव वन घोषित झाल्यामुळे तिथे कोणत्याही व्यक्तीचे खासगी अथवा वहिवाटीचे अधिकार अस्तित्वात नव्हते; परिणामी अभयारण्य घोषित होताना ते पूर्णतः वस्तीमुक्त होते.
प्रश्न १० (Current-link Factual)
कोका अभयारण्य कोणत्या जलप्रणालीच्या (River Basin) पाणलोट क्षेत्रात येते?
(A) तापी खोरे
(B) नर्मदा खोरे
(C) वैनगंगा खोरे
(D) भीमा खोरे
उत्तर: (C) वैनगंगा खोरे
स्पष्टीकरण: भंडारा जिल्हा हा पूर्णतः गोदावरीची प्रमुख उपनदी असलेल्या वैनगंगा नदीच्या खोऱ्यात वसलेला आहे. कोका अभयारण्य व त्यातील तलाव वैनगंगेच्या पाणलोट क्षेत्रात समाविष्ट आहेत.
संदर्भ व अधिकृत स्रोत (References)
- महाराष्ट्र शासन वन विभाग (Maharashtra Forest Department): वार्षिक प्रशासन अहवाल व संरक्षित क्षेत्रांची सांख्यिकी राजपत्रे.
- भारतीय वन्यजीव संस्था (Wildlife Institute of India – WII): National Wildlife Database — Protected Areas of Maharashtra.
- पर्यावरण, वने आणि हवामान बदल मंत्रालय (MoEFCC), नवी दिल्ली: Eco-Sensitive Zone Notifications and Tiger Reserve Statistics.
- राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण (NTCA): Nawegaon-Nagzira Tiger Reserve Management Plan and Corridor Mapping Reports.
- भंडारा जिल्हा गॅझेटियर (Bhandara District Gazetteer): वनसंपदा व भौगोलिक रचना नोंदी.
