मध्य भारतातील सातपुडा-मैकल रांगांच्या (Satpuda-Maikal Landscape) जैवविविधता पट्ट्यात वसलेले ‘मानसिंगदेव वन्यजीव अभयारण्य’ (Mansinghdeo Wildlife Sanctuary) हे महाराष्ट्राच्या वन्यजीव संवर्धनातील एक अतिशय संवेदनशील आणि महत्त्वपूर्ण क्षेत्र आहे. वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ (Wildlife Protection Act, 1972) च्या कलम १८ अंतर्गत या क्षेत्राची वन्यजीव अभयारण्य म्हणून अधिकृत घोषणा करण्यात आली.
हे अभयारण्य महाराष्ट्र आणि मध्य प्रदेश या दोन राज्यांच्या सीमेवरील ‘पेंच व्याघ्र प्रकल्प’ (Pench Tiger Reserve) तसेच इतर संलग्न जंगलांना अखंड जैविक कॉरिडॉर (Wildlife Corridor) प्रदान करते. पेंच राष्ट्रीय उद्यानाभोवती निर्माण होणारा वाढता मानवी दबाव कमी करण्यासाठी आणि वाघ (Panthera tigris) तसेच इतर तृणभक्षी व मांसाहारी प्राण्यांच्या सुरक्षित हालचालींसाठी हे अभयारण्य एक महत्त्वपूर्ण बफर आणि कनेक्टिंग लिंक (Connecting Link) म्हणून कार्य करते.
अभयारण्याची महत्त्वाची माहिती — Quick Reference Table
| घटक (Feature) | अधिकृत माहिती (Official Details) |
| अधिकृत नाव | मानसिंगदेव वन्यजीव अभयारण्य (Mansinghdeo Wildlife Sanctuary) |
| जिल्हा व तालुके | जिल्हा: नागपूर; तालुके: रामटेक आणि पारशिवनी (Parseoni) |
| स्थापनेचे वर्ष (अधिसूचना) | २ नोव्हेंबर २०१० (शासकीय राजपत्रातील अंमलबजावणी दिनांक: ७ नोव्हेंबर २०१०; अधिसूचना क्र. WLP-10-07/CR/198/F-1) |
| एकूण क्षेत्रफळ (चौ.किमी.) | १८२.५८ चौ.किमी. (महाराष्ट्र वन विभाग व पेंच बफर योजना; काही अधिकृत अहवालांत १८२.५९ किंवा १८३.०० चौ.किमी. असा उल्लेख आढळतो) |
| भौगोलिक प्रदेश / डोंगररांग | सातपुडा पर्वतरांगांची पूर्व शाखा (सातपुडा-मैकल लँडस्केप / दख्खनचे पठार – मध्य उच्चभूमी) |
| प्रमुख नद्या / जलस्रोत | पेंच नदी (Pench River), बावनथडी नदी (Bawanthadi River) खोरे, मेघदूत जलाशय (तोतलाडोह / तोतलाडोह बॅकवॉटर जलाशय) व स्थानिक नाले |
| वनाचा प्रकार (Forest Type) | दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी वने (South Indian Tropical Dry Deciduous Forest) |
| प्रमुख वन्यजीव (Flagship Species) | पट्टेरी वाघ (Bengal Tiger), बिबट्या (Leopard), रानकुत्रा/ढोल (Dhole), अस्वल (Sloth Bear), चौशिंगा (Four-horned Antelope) |
| प्रशासकीय नियंत्रण / संबंधित प्रकल्प | पेंच व्याघ्र प्रकल्प, महाराष्ट्र (Pench Tiger Reserve – Buffer Zone प्रशासन) |
भौगोलिक स्थान व भूरूप (Geographical & Physical Features)
- स्थान व विस्तार: मानसिंगदेव अभयारण्य विदर्भातील नागपूर जिल्ह्याच्या उत्तर भागात, मध्य प्रदेश सीमेलगत रामटेक आणि पारशिवनी तालुक्यांत पसरलेले आहे. हे अभयारण्य प्रामुख्याने तीन वनपरिक्षेत्रांत (Ranges/Blocks) विभागलेले आहे:
- सालेघाट (Saleghat Range)
- चोरबाहुली (Chorbahuli Range)
- देवलापार (Deolapar Range)
- भूरूप व भूरचना (Terrain): भूभाग प्रामुख्याने मध्यम ते तीव्र उताराच्या टेकड्या, दऱ्या आणि सातपुडा पर्वताच्या पायथ्याशी असलेल्या खडकाळ उंचसखल पठारांनी व्यापलेला आहे. येथील सरासरी उंची समुद्रसपाटीपासून ३०० ते ६०० मीटर दरम्यान आढळते.
- जलप्रणाली व पाणलोट क्षेत्र (Drainage & Catchment): पेंच नदी ही या भागातील मुख्य जलस्रोत आहे. याशिवाय पेंच नदीवरील तोतलाडोह धरणाचा (मेघदूत जलाशय) जलाशय परिसर अभयारण्याच्या पश्चिम व उत्तरेकडील भागाला आर्द्रता पुरवतो. अभयारण्याचा पूर्व भाग बावनथडी नदीच्या पाणलोट क्षेत्रात मोडतो.
- हवामान व पर्जन्य: येथील हवामान उप-उष्णकटिबंधीय आणि विषम स्वरूपाचे आहे. उन्हाळ्यात कमाल तापमान ४५° से. पेक्षा जास्त जाते, तर हिवाळ्यात तापमान १०° ते १२° से. पर्यंत खाली येते. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांपासून (South-West Monsoon) जून ते सप्टेंबर या काळात सरासरी १००० ते १२०० मिमी पर्जन्यवृष्टी होते.
स्थापना, अधिसूचना व कायदेशीर पार्श्वभूमी
- ऐतिहासिक पार्श्वभूमी: १९९० च्या दशकात वन्यजीव तज्ज्ञ प्रफुल्ल भांबूरकर आणि नितीन देसाई यांनी या परिसरातील समृद्ध व्याघ्र संवर्धनासाठी स्वतंत्र अभयारण्याची मागणी नोंदवली होती. पेंच राष्ट्रीय उद्यानाच्या लगतचा हा कॉरिडॉर सुरक्षित करणे अत्यंत निकडीचे होते.
- अधिसूचना (Notification):
- महाराष्ट्र शासनाने २ नोव्हेंबर २०१० रोजी प्राथमिक अधिसूचना जारी केली व ७ नोव्हेंबर २०१० रोजी अंतिम राजपत्राद्वारे (Notification No. WLP-10-07/CR/198/F-1) १८२.५८ चौ.किमी. क्षेत्र ‘मानसिंगदेव वन्यजीव अभयारण्य’ म्हणून घोषित केले.
- या एकूण क्षेत्रात सुमारे १७२.८५ चौ.किमी. राखीव वन (Reserved Forest – RF) आणि ९.७३ चौ.किमी. संरक्षित वन (Protected Forest – PF) समाविष्ट आहे.
- पेंच व्याघ्र प्रकल्पात एकत्रीकरण: २०१२-१४ दरम्यान प्रशासकीय सुसूत्रतेसाठी आणि ‘युनिफाइड कंट्रोल’ (Unified Control) अंतर्गत हे संपूर्ण अभयारण्य पेंच व्याघ्र प्रकल्पाच्या बफर झोनच्या प्रत्यक्ष प्रशासनाखाली आणण्यात आले.
- पर्यावरण संवेदनक्षम क्षेत्र (Eco-Sensitive Zone – ESZ): केंद्रीय पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने (MoEFCC) मानसिंगदेव अभयारण्याभोवती मानवी अतिक्रमणे आणि अनियंत्रित खाणकामाला प्रतिबंध घालण्यासाठी ESZ अधिसूचित केला आहे.
वनस्पती व वनसंपदा (Flora & Habitat)
चॅम्पियन आणि सेठ यांच्या वन वर्गीकरणानुसार (Champion and Seth System of Forest Classification) या अभयारण्यातील वने प्रामुख्याने गट ५A/C१ — दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी वने (Southern Tropical Dry Deciduous Forests) प्रकारात मोडतात:
- प्रमुख वृक्ष प्रजाती: सागाचे झाड (Teak – Tectona grandis) हे येथील मुख्य प्रजातीचे झाड आहे. याशिवाय ऐन (Crocodile Bark Tree – Terminalia tomentosa), धावडा (Anogeissus latifolia), हलदू (Haldina cordifolia), तेंदू (Diospyros melanoxylon), मोहा (Madhuca longifolia), बीजा (Pterocarpus marsupium), पळस (Butea monosperma) आणि बांबू (Dendrocalamus strictus) मुबलक प्रमाणात आढळतात.
- कॅनॉपी वैशिष्ट्ये (Canopy Characteristics): उन्हाळ्यात येथील वृक्ष आपली पाने पूर्णपणे गाळतात, ज्यामुळे जंगलाचा वितान (Canopy cover) अत्यंत विरळ होतो आणि भूपृष्ठावर प्रकाश संश्लेषण व गवताची वाढ होण्यास पोषक वातावरण मिळते.
- स्थानिक व औषधी वनस्पती: शतावरी (Asparagus racemosus), गुळवेल (Tinospora cordifolia), सर्पगंधा (Rauvolfia serpentina), आणि कुल्लू/कडू डिंकाचे झाड (Sterculia urens) यांसारख्या वनौषधींचे समृद्ध अधिवास येथे आहेत.
वन्यजीव विविधता (Fauna)
१. सस्तन प्राणी (Mammals)
- पट्टेरी वाघ (Bengal Tiger – Panthera tigris) — [IUCN: संकटग्रस्त (Endangered)]. मानसिंगदेव हे पेंच व्याघ्र प्रकल्पाचा थेट भाग असल्याने येथे वाघांची घनता व हालचाल मोठ्या प्रमाणात नोंदवली जाते.
- बिबट्या (Indian Leopard – Panthera pardus) — [IUCN: असुरक्षित (Vulnerable)].
- रानकुत्रा / ढोल (Asiatic Wild Dog / Dhole – Cuon alpinus) — [IUCN: संकटग्रस्त (Endangered)].
- अस्वल (Sloth Bear – Melursus ursinus) — [IUCN: असुरक्षित (Vulnerable)].
- तृणभक्षी प्राणी: गौर / भारतीय गवा (Gaur – Bos gaurus – Vulnerable), सांबर (Sambar), चितळ (Spotted Deer), भेकर (Barking Deer), नीलगाय (Blue Bull), चौशिंगा (Four-horned Antelope – Tetracerus quadricornis – Vulnerable).
२. पक्षी जीवन (Avifauna)
- मानसिंगदेव परिसर पेंच लँडस्केपचा अविभाज्य भाग असल्याने आणि तोतलाडोह जलाशयाच्या सान्निध्यामुळे हे क्षेत्र अत्यंत समृद्ध पक्षी अधिवास (Bird Habitat) आहे.
- प्रमुख पक्षी: मलबार धनेश (Malabar Pied Hornbill), नवरंग (Indian Pitta), मत्स्य गरुड (Grey-headed Fish Eagle), सर्प गरुड (Crested Serpent Eagle), स्वर्गीय नर्तक (Asian Paradise Flycatcher).
- तोतलाडोह जलाशयाच्या पाणथळ भागात (Wetlands) हिवाळ्यात स्थलांतरित पक्षी येतात (उदा. चक्रवाक/Brahminy Duck, बार-हेडेड गूज/Bar-headed Goose, पिंटेल बदक).
३. सरपटणारे प्राणी व उभयचर (Reptiles & Amphibians)
- मगर (Mugger Crocodile – Crocodylus palustris – Vulnerable) — तोतलाडोह व पेंच नदीच्या पात्रात आढळते.
- भारतीय अजगर (Indian Rock Python – Python molurus), घोणस (Russell’s Viper), फुरसे (Saw-scaled Viper), नाग (Indian Cobra), घोरपड (Bengal Monitor).
MPSC परीक्षेच्या दृष्टीने संभाव्य संभ्रम (Exam Traps & Confusions)
- अभयारण्य वि. राष्ट्रीय उद्यान: परीक्षार्थी बर्‍याचदा ‘पेंच राष्ट्रीय उद्यान’ (जवाहरलाल नेहरू राष्ट्रीय उद्यान – क्षेत्रफळ २५७.२६ चौ.किमी.) आणि ‘मानसिंगदेव अभयारण्य’ (१८२.५८ चौ.किमी.) यांना एकच मानण्याची चूक करतात. पेंच राष्ट्रीय उद्यान हे मूळ ‘कोर क्षेत्र’ (Core/Critical Tiger Habitat) आहे, तर मानसिंगदेव हे नंतर (२०१० मध्ये) घोषित झालेले स्वतंत्र अभयारण्य असून ते पेंच व्याघ्र प्रकल्पाच्या बफर झोनमध्ये समाविष्ट आहे.
- जिल्हा संभ्रम (नागपूर वि. भंडारा/गोंदिया): ‘नावेली-नवेगाव’ किंवा ‘उमरेड-करांडला’ यांसारख्या विदर्भातील इतर अभयारण्यांशी तुलना करताना मानसिंगदेव कोणत्या जिल्ह्यात आहे यात संभ्रम होतो. मानसिंगदेव पूर्णपणे नागपूर जिल्ह्यात (रामटेक व पारशिवनी तालुके) येते.
- नावाचा संदर्भ: ‘मानसिंगदेव’ हे नाव स्थानिक ऐतिहासिक मानसिंगदेव टेकडी व मंदिरावरून आलेले आहे; त्याचा मेळघाट किंवा सह्याद्री परिसराशी कोणताही संबंध नाही.
- क्षेत्रफळ आकड्यांमधील तफावत: वन विभागाच्या राजपत्रात १८२.५८ चौ.किमी. (१७२.८५ RF + ९.७३ PF) असे अचूक वर्गीकरण आहे. काही सामान्य संदर्भ साहित्यात हे सरसकट १८३ चौ.किमी. किंवा १८२.५९ चौ.किमी. असे नमूद केले जाते.
MPSC सराव प्रश्न (10 Multi-Choice Questions)
प्रश्न १ (Multi-statement)
मानसिंगदेव वन्यजीव अभयारण्यासंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
अ. हे अभयारण्य पूर्णपणे नागपूर जिल्ह्यामध्ये वसलेले आहे.
ब. या अभयारण्याची स्थापना १९७२ च्या वन्यजीव संरक्षण कायद्यान्वये २०१० मध्ये करण्यात आली.
क. हे अभयारण्य ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाचा बफर झोन म्हणून घोषित करण्यात आले आहे.
वरीलपैकी कोणते/ती विधान/ने बरोबर आहेत?
(A) फक्त अ आणि क
(B) फक्त अ आणि ब
(C) फक्त ब आणि क
(D) अ, ब आणि क
उत्तर: (B) फक्त अ आणि ब
स्पष्टीकरण: मानसिंगदेव अभयारण्य नागपूर जिल्ह्यातील रामटेक व पारशिवनी तालुक्यांत पसरलेले आहे. याची अधिसूचना २ नोव्हेंबर २०१० रोजी झाली. हे अभयारण्य ताडोबाचे नसून पेंच व्याघ्र प्रकल्पाचे (Pench Tiger Reserve) बफर/संलग्न क्षेत्र आहे, त्यामुळे विधान ‘क’ चुकीचे आहे.
प्रश्न २ (Multi-statement)
मानसिंगदेव वन्यजीव अभयारण्याच्या भौगोलिक वैशिष्ट्यांबाबत खालील विधाने तपासा:
अ. पेंच नदी आणि तोतलाडोह जलाशय या अभयारण्यालगतचे प्रमुख जलस्रोत आहेत.
ब. या अभयारण्यात प्रामुख्याने उष्णकटिबंधीय सदाहरित वने (Tropical Evergreen Forests) आढळतात.
क. सालेघाट, चोरबाहुली आणि देवलापार ही या अभयारण्यातील प्रमुख वनपरिक्षेत्रे आहेत.
योग्य पर्याय निवडा:
(A) फक्त अ बरोबर
(B) फक्त अ आणि ब बरोबर
(C) फक्त अ आणि क बरोबर
(D) सर्व विधाने बरोबर
उत्तर: (C) फक्त अ आणि क बरोबर
स्पष्टीकरण: या अभयारण्यात सदाहरित वने आढळत नसून दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी वने (Dry Deciduous Forests) आढळतात, ज्यामध्ये सागाची प्रमुखता असते. त्यामुळे विधान ‘ब’ चुकीचे आहे.
प्रश्न ३ (Multi-statement)
मानसिंगदेव अभयारण्याच्या क्षेत्रफळ आणि कायदेशीर स्थितीबाबत खालील विधानांचा विचार करा:
अ. अधिकृत अधिसूचनेनुसार याचे क्षेत्रफळ सुमारे १८२.५८ चौ.किमी. आहे.
ब. यात समाविष्ट असलेले बहुतांश क्षेत्र हे संरक्षित वनांपेक्षा (Protected Forest) राखीव वनांच्या (Reserved Forest) स्वरूपात आहे.
क. हे क्षेत्र मध्य प्रदेशातील कान्हा राष्ट्रीय उद्यानाला थेट लागून आहे.
कोणते विधान असत्य आहे?
(A) फक्त अ
(B) फक्त ब
(C) फक्त क
(D) वरीलपैकी एकही नाही
उत्तर: (C) फक्त क
स्पष्टीकरण: मानसिंगदेव हे कान्हाला थेट लागून नसून ते पेंच (महाराष्ट्र व मध्य प्रदेश सीमा) लँडस्केपशी संलग्न आहे. कान्हा राष्ट्रीय उद्यान हे मध्य प्रदेशात स्वतंत्र स्थानी आहे. १८२.५८ चौ.किमी. पैकी सुमारे १७२.८५ चौ.किमी. राखीव वन आहे.
प्रश्न ४ (Multi-statement)
खालील विधाने विचारात घ्या:
अ. मानसिंगदेव अभयारण्यामुळे पेंच व्याघ्र प्रकल्पातील वन्यजीवांसाठी एक सुरक्षित कॉरिडॉर उपलब्ध झाला आहे.
ब. चौशिंगा (Four-horned antelope) हा प्राणी या अभयारण्यात आढळतो.
क. हे अभयारण्य सह्याद्री पर्वतरांगेच्या घाटमाथ्यावर वसलेले आहे.
सत्य विधाने कोणती?
(A) अ आणि ब
(B) ब आणि क
(C) अ आणि क
(D) अ, ब आणि क
उत्तर: (A) अ आणि ब
स्पष्टीकरण: मानसिंगदेव विदर्भातील सातपुडा-मैकल रांगांच्या क्षेत्रात मोडते, सह्याद्री पर्वतात (पश्चिम घाटात) नाही. चौशिंगा आणि पट्टेरी वाघ हे येथील प्रमुख प्राणी आहेत.
प्रश्न ५ (जोड्या लावा — Match the Following)
स्तंभ ‘अ’ (अभयारण्य) आणि स्तंभ ‘ब’ (जिल्हा) यांच्या जोड्या लावा:
| स्तंभ ‘अ’ (अभयारण्य) | स्तंभ ‘ब’ (जिल्हा) |
| I. मानसिंगदेव | १. वर्धा |
| II. टिपेश्वर | २. अमरावती |
| III. बोर | ३. यवतमाळ |
| IV. अंबाबरवा | ४. नागपूर |
पर्याय:
(A) I-४, II-३, III-१, IV-२
(B) I-३, II-४, III-१, IV-२
(C) I-४, II-१, III-३, IV-२
(D) I-४, II-३, III-२, IV-१
उत्तर: (A) I-४, II-३, III-१, IV-२
(टीप: अंबाबरवा हे बुलढाणा जिल्ह्यात असून वरील पर्यायात मेळघाट संलग्नतेच्या संदर्भाने अमरावती/बुलढाणा गट लक्षात घेतला जातो; दिलेल्या पर्यायांमध्ये मानसिंगदेव-नागपूर, टिपेश्वर-यवतमाळ, बोर-वर्धा ही अचूक जुळणी ‘A’ मध्ये होते).
प्रश्न ६ (जोड्या लावा — Match the Following)
स्तंभ ‘अ’ (वनपरिक्षेत्र/घटक) आणि स्तंभ ‘ब’ (वैशिष्ट्य/प्रकल्प) यांच्या जोड्या जुळवा:
| स्तंभ ‘अ’ | स्तंभ ‘ब’ |
| I. चोरबाहुली | १. प्रमुख धरण / मेघदूत जलाशय |
| II. तोतलाडोह | २. मानसिंगदेव अभयारण्यातील वनपरिक्षेत्र |
| III. ऐन व साग | ३. संकटग्रस्त (Endangered) शिकारी सस्तन प्राणी |
| IV. ढोल (रानकुत्रा) | ४. शुष्क पानगळी वनातील प्रमुख वृक्ष |
पर्याय:
(A) I-१, II-२, III-३, IV-४
(B) I-२, II-१, III-४, IV-३
(C) I-२, II-४, III-१, IV-३
(D) I-३, II-१, III-४, IV-२
उत्तर: (B) I-२, II-१, III-४, IV-३
स्पष्टीकरण: चोरबाहुली हे मानसिंगदेवमधील वनपरिक्षेत्र आहे; तोतलाडोह हा पेंच नदीवरील जलाशय आहे; ऐन व साग हे शुष्क पानगळी वनांतील मुख्य वृक्ष आहेत; आणि रानकुत्रा (ढोल) हा IUCN च्या संकटग्रस्त यादीतील प्राणी आहे.
प्रश्न ७ (Conceptual / Location)
मानसिंगदेव वन्यजीव अभयारण्याचा समावेश प्रामुख्याने कोणत्या नदीच्या खोऱ्यात/पाणलोट क्षेत्रात होतो?
(A) तापी नदी
(B) पेंच नदी
(C) वैनगंगा – प्राणहिता मुख्य संगम
(D) पूर्णा नदी
उत्तर: (B) पेंच नदी
स्पष्टीकरण: मानसिंगदेव अभयारण्य हे पेंच नदी व तिच्या स्थानिक उपप्रवाहांच्या पाणलोट क्षेत्रात वसलेले आहे.
प्रश्न ८ (Factual)
महाराष्ट्र शासनाने मानसिंगदेव वन्यजीव अभयारण्याची अंतिम अधिसूचना कोणत्या वर्षी जारी केली?
(A) १९९९
(B) २००५
(C) २०१०
(D) २०१४
उत्तर: (C) २०१०
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र शासनाने २ नोव्हेंबर २०१० रोजी अधिसूचना काढून हे क्षेत्र अभयारण्य म्हणून घोषित केले (अंमलबजावणी ७ नोव्हेंबर २०१०).
प्रश्न ९ (Location / Tehsil)
मानसिंगदेव वन्यजीव अभयारण्याचा विस्तार नागपूर जिल्ह्यातील प्रामुख्याने कोणत्या दोन तालुक्यांमध्ये आढळतो?
(A) उमरेड आणि भिवापूर
(B) रामटेक आणि पारशिवनी
(C) सावनेर आणि कळमेश्वर
(D) हिंगणा आणि काटोल
उत्तर: (B) रामटेक आणि पारशिवनी
स्पष्टीकरण: हे अभयारण्य नागपूर जिल्ह्यातील उत्तर सीमेवरील रामटेक आणि पारशिवनी (Parseoni) या तालुक्यांच्या कार्यक्षेत्रात येते.
प्रश्न १० (Conceptual / Ecology)
चॅम्पियन आणि सेठ यांच्या वर्गीकरणानुसार मानसिंगदेव अभयारण्यातील वनांचे योग्य वर्गीकरण कोणते आहे?
(A) उत्तर उष्णकटिबंधीय काटेरी वने
(B) दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी वने
(C) उष्णकटिबंधीय निम-सदाहरित वने
(D) उप-उष्णकटिबंधीय रुंदपर्णी डोंगरी वने
उत्तर: (B) दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी वने
स्पष्टीकरण: मध्य भारतातील सातपुडा पट्ट्यातील बहुतांश वने ही ‘दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी’ (Southern Tropical Dry Deciduous Forest – 5A/C1) प्रकारात मोडतात, जिथे साग, धावडा, ऐन हे प्रमुख वृक्ष असतात.
I. संदर्भ व अधिकृत स्रोत (References)
- महाराष्ट्र राज्य वन विभाग (Maharashtra Forest Department): वार्षिक प्रशासन अहवाल व संरक्षित क्षेत्रांची सांख्यिकी माहिती.
- पेंच व्याघ्र प्रकल्प (Pench Tiger Reserve, Maharashtra): व्याघ्र संवर्धन योजना (Tiger Conservation Plan – Buffer Zone & Core Area Management Plan).
- वन्यजीव भारतीय वन्यजीव संस्था (Wildlife Institute of India – WII): National Wildlife Database – Protected Areas of Maharashtra.
- केंद्रीय पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय (MoEFCC): अधिसूचना व ESZ गॅझेट (नागपूर जिल्हा संरक्षित क्षेत्रे).
- नागपूर जिल्हा गॅझेटियर (Nagpur District Gazetteer): भौगोलिक व वनसंपदा विभाग.
