नायगाव-मयूर वन्यजीव अभयारण्य हे मराठवाड्यातील बीड जिल्ह्यातील पाटोदा तालुक्यात वसलेले असून ते प्रामुख्याने राष्ट्रीय पक्षी मोर (Pavo cristatus) आणि लांडोर यांच्या संरक्षणासाठी घोषित करण्यात आलेले प्रसिद्ध अभयारण्य आहे. बालाघाट पठारावरील हे शुष्क काटेरी व पानगळीचे अधिवास क्षेत्र आशिया खंडातील मोरांची सर्वाधिक घनता असणाऱ्या नैसर्गिक अधिवासांपैकी एक म्हणून ओळखले जाते.
महत्त्वाचे घटक तक्ता (Key Facts Table)
| घटक (Component) | तपशील / तथ्य (Exam Facts) |
| अभयारण्याचे नाव | नायगाव-मयूर वन्यजीव अभयारण्य (Naigaon-Mayur Wildlife Sanctuary) |
| जिल्हा (District) | बीड (तालुका: पाटोदा) |
| प्रशासकीय विभाग (Revenue Division) | छत्रपती संभाजीनगर विभाग (मराठवाडा) |
| नैसर्गिक विभाग (Physiographic Division) | महाराष्ट्र पठार (दख्खन पठार – बालाघाट डोंगररांगा) |
| स्थापना / अधिसूचित वर्ष (Notification Year) | १९९४ (१९९४ मध्ये अधिकृत अधिसूचना निर्गमित) |
| क्षेत्रफळ (Total Area) | २९.८९ चौ.किमी. |
| वनविभाग / संवर्धन क्षेत्र | छत्रपती संभाजीनगर वन्यजीव विभाग (Wildlife Division, Chhatrapati Sambhajinagar) |
| प्रमुख नदी / पाणलोट क्षेत्र (River Basin / Catchment) | गोदावरी उपखोरे – सिंदफणा व बिंदुसरा नदी पाणलोट क्षेत्र |
| वनांचा प्रकार (Forest Type) | दक्षिण उष्णकटिबंधीय काटेरी वने व शुष्क पानगळी वने (Southern Tropical Thorn & Dry Deciduous Forests) |
| प्रमुख / वैशिष्ट्यपूर्ण प्राणी (Flagship Fauna) | भारतीय मोर व लांडोर (Indian Peafowl – Pavo cristatus), चिंकारा (Chinkara), लांडगा (Indian Wolf) |
| आंतरराष्ट्रीय / राष्ट्रीय दर्जा (Special Status) | महत्त्वाचे पक्षी क्षेत्र (Important Bird Area – IBA निकष प्रस्तावित/पात्र) |
भौगोलिक व पर्यावरणीय वैशिष्ट्ये (Geographical & Ecological Profile)
- स्थान व विस्तार: हे अभयारण्य मराठवाड्यातील बालाघाट पठाराच्या (Balaghat Plateau) पश्चिमोत्तर भागात पसरलेले आहे. बीड जिल्ह्यातील पाटोदा तालुक्यात हे क्षेत्र असून पश्चिमेस अहिल्यानगर (अहमदनगर) जिल्ह्याची सीमा जवळ आहे.
- नद्या व पाण्याचे स्रोत: अभयारण्य गोदावरी नदीच्या खोऱ्यात येते. गोदावरीची प्रमुख उपनदी सिंदफणा (Sindphana) आणि स्थानिक बिंदुसरा (Bindusara) नदीच्या वरच्या पाणलोट क्षेत्रातील लहान नाले, ओहोळ आणि स्थानिक पाझर तलाव या वन्यजीवांच्या पाण्याचे मुख्य स्रोत आहेत.
- वनस्पती विविधता (Flora): कोरड्या हवामानामुळे येथे शुष्क पानगळी व काटेरी झुडपांची वने आढळतात. प्रमुख प्रजातींमध्ये खैर (Acacia catechu), बाभळी (Acacia nilotica), हिवर, धावडा, नीम/कडुनिंब, बोर, करवंद, पळस आणि कोरफडीचे आच्छादन मोठ्या प्रमाणावर दिसते.
- प्राणी व पक्षी विविधता (Fauna):
- सस्तन प्राणी (Mammals): चिंकारा (Indian Gazelle), लांडगा (Indian Wolf), कोल्हा (Indian Fox), तरस (Striped Hyena), रानमांजर, ससा, मुंगूस आणि साळिंदर.
- पक्षी जीवन (Avifauna): मोरांची प्रचंड घनता हे येथील प्रमुख आकर्षण आहे. याशिवाय रानपारवा, शिक्रा, घार, तीतर, बटेर, विविध प्रजातींचे बुलबुल, दयाळ व स्थानिक गवताळ प्रदेशातील पक्षी येथे मोठ्या संख्येने आढळतात.
- सरपटणारे प्राणी (Reptiles): घोरपड, धामण, नाग (Cobra), फुरसे (Saw-scaled Viper) आणि विविध सरडे.
- IUCN Red List प्रजाती:
- भारतीय मोर (Pavo cristatus) – Least Concern (LC) (परंतु भारतीय वन्यजीव संरक्षण कायदा १९७२ च्या अनुसूची-१ (Schedule I) अंतर्गत सर्वोच्च संरक्षण प्राप्त).
- लांडगा (Canis lupus pallipes) – Schedule I.
- चिंकारा (Gazella bennettii) – Least Concern (LC) / Schedule I.
संवर्धन इतिहास व विशेष घडामोडी (Conservation History & Milestones)
- मूळ उद्दिष्ट: मराठवाड्यातील स्थानिक शेतजमिनी व माळरानांवर आढळणाऱ्या मोरांची व लांडोरींची संख्या शिकारीमुळे आणि अधिवास ऱ्हासामुळे धोक्यात येऊ नये म्हणून १९९४ मध्ये २९.८९ चौ.किमी. क्षेत्रावर हे अभयारण्य खास मोर संवर्धनासाठी अधिसूचित करण्यात आले.
- इको-सेन्सिटिव्ह झोन (ESZ): केंद्र सरकारच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने (MoEFCC) अभयारण्याच्या सभोवतालचा भाग पर्यावरणदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र (Eco-Sensitive Zone) म्हणून अधिसूचित केला आहे.
- संवर्धनासमोरील प्रमुख आव्हाने:
- उन्हाळ्यात पाण्याचे तीव्र दुर्भिक्ष आणि उष्ण लहरी.
- स्थानिक शेतजमिनींमधील कीटकनाशकांचा वापर (ज्यामुळे मोरांना विषबाधा होण्याचा धोका संभवतो).
- मोकाट कुत्र्यांकडून मोर, लांडोर आणि चिंकारा यांच्यावर होणारे हल्ले.
- उन्हाळ्यातील मानवनिर्मित किंवा नैसर्गिक वणवे (Forest Fires).
MPSC परीक्षा विशेष: ‘ट्रॅप’ आणि महत्त्वाचे मुद्दे (Exam Trap Alerts)
- ⚠️ जिल्हा व सीमा ट्रॅप (नायगाव vs नायगाव):
- ‘नायगाव’ नावाचा एक प्रसिद्ध तालुका नांदेड जिल्ह्यात आहे (बिलोली-नायगाव परिसर).
- परंतु, नायगाव-मयूर अभयारण्य हे बीड जिल्ह्यात (पाटोदा तालुका) आहे, नांदेडमध्ये नाही. आयोगाच्या पर्यायांमध्ये नांदेड हा पर्याय हमखास फसवण्यासाठी दिला जातो.
- ⚠️ मोर संवर्धन अभयारण्यांमधील फरक:
- नायगाव-मयूर अभयारण्य: बीड जिल्हा (अधिकृत अभयारण्य क्षेत्र २९.८९ चौ.किमी.).
- मोराची चिंचोली (Morachi Chincholi): पुणे जिल्हा (शिरूर तालुका) – हे केवळ एक ग्रामीण पर्यटन व संवर्धन गाव आहे, अधिकृत शासकीय वन्यजीव अभयारण्य नाही.
- ⚠️ भौगोलिक रांग: हे अभयारण्य अजिंठा रांगेत नसून बालाघाट पठार / बालाघाट डोंगररांगेमध्ये येते.
एका दृष्टीक्षेपात उजळणी (One-Liner Revision Points)
- जिल्हा व तालुका: बीड (पाटोदा तालुका)
- अधिसूचित वर्ष: १९९४
- एकूण क्षेत्रफळ: २९.८९ चौ.किमी.
- मुख्य संरक्षित प्रजाती: भारतीय मोर व लांडोर (Peafowl)
- प्राकृतिक स्थान: बालाघाट पठार (दख्खन पठार)
- पाणलोट खोरे: गोदावरी उपखोरे (सिंदफणा नदीचे क्षेत्र)
- विशेष वैशिष्ट्य: मराठवाड्यातील मोरांसाठीचे समर्पित अभयारण्य
MPSC दर्जाचे सराव प्रश्न (Practice MCQs)
प्रश्न १
नायगाव-मयूर वन्यजीव अभयारण्यासंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
अ. हे अभयारण्य नांदेड जिल्ह्यातील पाटोदा तालुक्यात स्थित आहे.
ब. या अभयारण्याची स्थापना १९९४ मध्ये प्रामुख्याने मोर व लांडोर यांच्या संवर्धनासाठी करण्यात आली.
क. हे अभयारण्य गोदावरी नदी प्रणालीच्या सिंदफणा पाणलोट क्षेत्रात येते.
खालीलपैकी कोणते/ती विधान/विधाने बरोबर आहेत?
१. फक्त अ आणि ब
२. फक्त ब आणि क
३. फक्त अ आणि क
४. वरील सर्व
- अचूक उत्तर: पर्याय २ (फक्त ब आणि क)
- स्पष्टीकरण: विधान ‘अ’ चुकीचे आहे, कारण हे अभयारण्य नांदेड जिल्ह्यात नसून बीड जिल्ह्यातील पाटोदा तालुक्यात आहे. विधान ब (१९९४ स्थापना, मोर संवर्धन) आणि विधान क (सिंदफणा खोरे) पूर्णपणे अचूक आहेत.
प्रश्न २
खालील जोड्यांचा विचार करा व योग्य पर्याय निवडा:
विधान (A): नायगाव-मयूर अभयारण्यात कोरडी काटेरी व शुष्क पानगळी वने आढळतात.
कारण (R): हे अभयारण्य दख्खन पठारावरील बालाघाट डोंगररांगेच्या अवर्षणप्रवण (Rain-shadow) पट्ट्यात मोडते.
१. (A) आणि (R) दोन्ही बरोबर असून (R) हे (A) चे अचूक स्पष्टीकरण आहे.
२. (A) आणि (R) दोन्ही बरोबर आहेत, परंतु (R) हे (A) चे अचूक स्पष्टीकरण नाही.
३. (A) बरोबर आहे, परंतु (R) चूक आहे.
४. (A) चूक आहे, परंतु (R) बरोबर आहे.
- अचूक उत्तर: पर्याय १
- स्पष्टीकरण: बीड जिल्ह्यातील बालाघाट पठार पर्जन्यछायेच्या प्रदेशात येत असल्याने येथे सरासरी पर्जन्यमान कमी असते; त्यामुळे नैसर्गिक वनस्पतीचे स्वरूप काटेरी झुडपे, खैर, बाभूळ व शुष्क पानगळी प्रकारचे आहे.
प्रश्न ३
महाराष्ट्रातील वन्यजीव संवर्धन क्षेत्रांसंदर्भात खालीलपैकी कोणते विधान अयोग्य आहे?
१. मोराची चिंचोली हे बीड जिल्ह्यातील अधिकृत वन्यजीव अभयारण्य आहे.
२. नायगाव-मयूर अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे २९.८९ चौ.किमी. आहे.
३. भारतीय मोर हा वन्यजीव संरक्षण कायदा १९७२ च्या अनुसूची-१ (Schedule I) मधील संरक्षित पक्षी आहे.
४. नायगाव अभयारण्यात चिंकारा आणि लांडगा हे सस्तन प्राणी देखील आढळतात.
- अचूक उत्तर: पर्याय १
- स्पष्टीकरण: ‘मोराची चिंचोली’ हे पुणे जिल्ह्यातील शिरूर तालुक्यातील प्रसिद्ध मोरांचे गाव (मयूर पर्यटन केंद्र) आहे, ते बीड जिल्ह्यात नाही आणि ते अधिकृत शासकीय वन्यजीव अभयारण्यही नाही. बीड जिल्ह्यातील अधिकृत अभयारण्य नायगाव-मयूर आहे.
