काव्याचे व भाषेचे अंतरंग समजून घेण्यासाठी शब्दशक्ती, रसविचार आणि काव्यगुण या तीन मूलभूत घटकांचा अभ्यास आवश्यक असतो. MPSC राज्यसेवा, संयुक्त मुख्य परीक्षा (Group B & C), आणि सरळसेवा भरतीमध्ये अभिधा, लक्षणा व व्यंजना शब्दशक्ती, ९ रस व त्यांचे स्थायीभाव, आणि ३ मुख्य काव्यगुण यावर दरवर्षी २ ते ४ प्रश्न हमखास विचारले जातात.
१. शब्दशक्ती : संकल्पना व ३ मुख्य प्रकार (Powers of Words)
- व्याख्या: प्रत्येक शब्दाच्या अंगी स्वतःचा अर्थ प्रकट करण्याची एक अंतर्भूत शक्ती असते, तिला ‘शब्दशक्ती’ म्हणतात.
- ३ मुख्य शब्दशक्ती व प्रकट होणारे अर्थ (MPSC High Yield):
- अभिधा \(\rightarrow\) वाच्यार्थ / मुख्यार्थ (सरळ, साधा, कोशागत अर्थ).
- लक्षणा \(\rightarrow\) लक्ष्यार्थ (मुख्यार्थाला बाधा येऊन जुळणारा दुसरा अर्थ – ‘मुख्यार्थबाध’).
- व्यंजना \(\rightarrow\) व्यंग्यार्थ / ध्वन्यार्थ / प्रतीयमान अर्थ (मुख्यार्थाला बाधा न आणता सूचकतेने व्यक्त होणारा दुसरा अर्थ).
अ) १. अभिधा शब्दशक्ती (Abhidha)
- व्याख्या: शब्द उच्चारल्याबरोबर जो सरळ, रूढ आणि शब्दकोशातील सर्वमान्य अर्थ लगेच डोळ्यांसमोर येतो, त्या शक्तीला अभिधा शक्ती म्हणतात.
- प्रकट होणारा अर्थ: वाच्यार्थ / मुख्यार्थ / संकेतार्थ.
- अभिधाचे ३ प्रकार:
- योग अभिधा: शब्दाची उत्पत्ती स्पष्ट सांगता येते (उदा. भारतीय, दर्शनीय, अग्रज, अनुज, श्रद्धेय).
- रूढ अभिधा: शब्दाची उत्पत्ती सांगता येत नाही, रूढीने व परंपरेने अर्थ प्राप्त होतो (उदा. झाड, वृक्ष, घर, गृह, पंखा).
- योगरूढ अभिधा: उत्पत्ती आणि रूढी दोन्हीच्या योगाने अर्थ ठरतो (उदा. पंकज, विहग, खग, जलज, मुरलीधर).
- MPSC विचारलेली उदाहरणे:
- “साप मारू नका.” (साप = सरपटणारा प्राणी).
- “कमळ उमलले.” (कमळ = एक फूल).
- “मी एक वाघ पाहिला.” (वाघ = जंगलातील पशू).
ब) २. लक्षणा शब्दशक्ती (Lakshana)
- व्याख्या: जेव्हा शब्दाचा मूळ किंवा मुख्य अर्थ घेतला असता वाक्याचा संदर्भ जुळत नाही, तेव्हा मूळ अर्थाला बाधा आणून त्याला जुळणारा दुसरा सुसंगत अर्थ घ्यावा लागतो, तिला लक्षणा शक्ती म्हणतात.
- प्रकट होणारा अर्थ: लक्ष्यार्थ.
- मुख्य वैशिष्ट्य: ‘मुख्यार्थबाध’ (मुख्यार्थाला बाधा येणे) आणि ‘मुख्यार्थाशी जुळणारा संबंध’.
- लक्षणाचे मुख्य उपप्रकार:
- निरूढा लक्षणा: रूढीने आलेला लक्ष्यार्थ (उदा. कुशल, प्रवीण, वज्र, ‘महाराष्ट्र शूर आहे’).
- गौणी लक्षणा: गुणांवर आधारित (उदा. ‘तो अगदी गाढव आहे’, ‘सीता गाय आहे’).
- शुद्धा लक्षणा: कार्यकारणभावावर आधारित (उदा. ‘घर उन्हात आहे’, ‘पानिपतावर सव्वा लाख बांगडी फुटली’).
- उपादान लक्षणा / अजहल्लक्षणा: मूळ मुख्यार्थ न सोडता दुसरा अर्थ सोबत घेणे (उदा. ‘सभेकडे लाल टोप्या आल्या’, ‘ऑर्केस्ट्राला आख्खा गाव लोटला होता’).
- लक्षणलक्षणा / जहल्लक्षणा: मूळ मुख्यार्थ पूर्ण सोडून देणे (उदा. ‘गंगायाम घोषः’ – गंगेवर घर).
- MPSC विचारलेली प्रमुख उदाहरणे:
- “पानिपतावर सव्वा लाख बांगडी फुटली.” (बांगडी फुटली = स्त्रियांचे वैधव्य / सैनिक मारले गेले).
- “मी बालभारती वाचली.” (बालभारती = पुस्तक/साहित्य).
- “त्याचे घर गंगेवर आहे.” (गंगेवर = गंगेच्या काठावर).
- “अहो, जरा तोंड सांभाळून बोला.”
क) ३. व्यंजना शब्दशक्ती (Vyanjana)
- व्याख्या: मूळ मुख्यार्थाला बाधा न आणता एकापेक्षा जास्त किंवा गूढ/सूचक अर्थ प्रकट करण्याची जी शक्ती असते, तिला व्यंजना शक्ती म्हणतात.
- प्रकट होणारा अर्थ: व्यंग्यार्थ / ध्वन्यार्थ / प्रतीयमान अर्थ.
- काव्यातील महत्त्व: काव्याला सूचकता व परिणामकारकता प्रदान करणे.
- व्यंजनाचे २ प्रकार:
- शाब्दी व्यंजना: शब्दावर आधारित (उदा. श्लेषालंकारातील वाक्ये).
- अर्थी व्यंजना: अर्थावर आधारित (वस्तुध्वनी, अलंकारध्वनी, रसध्वनी).
- MPSC विचारलेली प्रमुख उदाहरणे:
- “सूर्यास्त झाला.” (वाच्यार्थ: सूर्य मावळला. व्यंग्यार्थ: गृहिणीसाठी – दिव्यांची सोय करण्याची वेळ, विद्यार्थ्यासाठी – अभ्यासाची वेळ, शेतकर्‍यासाठी – घरी परतण्याची वेळ).
- “समाजातील असल्या जळवा ठेचल्या पाहिजेत.” (जळवा = शोषक / वाईट प्रवृत्तीची माणसे).
- “तू तर चाफेकळी.” (चाफेकळी = सौंदर्यवती स्त्री).
- “मित्राच्या उदयाने कोणाला आनंद होत नाही?” (मित्र = सूर्य / स्नेही).
२. नवरस व त्यांचे स्थायीभाव (9 Literary Rasas)
- व्याख्या: माणसाच्या अंतःकरणात काही भावना कायमच्या सुप्त अवस्थेत वसलेल्या असतात, त्यांना ‘स्थायीभाव’ म्हणतात. हे स्थायीभाव जेव्हा विभाव, अनुभाव व व्यभिचारी भाव यांच्या साहाय्याने उत्कट स्थितिला पोहोचतात, तेव्हा ‘रस’ निर्माण होतो.
- काव्यशास्त्र विधान: “वाक्यं रसात्मकं काव्यम्” (रसयुक्त वाक्य म्हणजे काव्य).
- प्रणेते: भारतीय साहित्यशास्त्रात रसविचारांची मांडणी प्रथम भरतमुनी यांनी केली.
९ रसांचा सविस्तर तक्ता (MPSC Master Chart):
| अ.क्र. | रसाचे नाव | स्थायीभाव | निर्मितीचे प्रसंग / स्वरूप | MPSC विचारलेली प्रमुख उदाहरणे |
|---|---|---|---|---|
| १ | शृंगार रस | रती (प्रेम) | नायक-नायिकांचे प्रेम, सौंदर्य, निसर्गवर्णन. | * चाफ्याशी बोल, जाईशी बोल, तुझी प्रीती माझ्यावर राहू दे. * तिचे मुख चंद्रबिंबासारखे शोभते. |
| २ | वीर रस | उत्साह | पराक्रम, शौर्य, युद्ध, देशप्रेम, गर्जना (पोवाडे, समरगीते). | * जिंकू किंवा मरू, भारताच्या शत्रूंसंगे युद्ध आमचे सुरू! * शूर आम्ही सरदार आम्हाला काय कुणाची भीती! * उठा राष्ट्रवीर हो, सज्ज व्हा उठा चला! |
| ३ | करुण रस | शोक (दुःख) | वियोग, आपत्ती, दुःख, कारुण्य, आक्रंद. | * हे कोण बोलले ग? आईत ही हाक! * आई म्हणोनि कोणी, आईस हाक मारी… * माझे बाळ कुणीकडे गेले? |
| ४ | हास्य रस | हास (हसू) | विसंगती, चेष्टा, असंबद्ध विधाने, विनोदी प्रसंग. | * आटपाट नगरात दुधाचे तळे, तळ्याच्या काठी पेठ्यांचे मळे! * असावा सुंदर चॉकलेटचा बंगला! |
| ५ | रौद्र रस | क्रोध (राग) | तिरस्कार, सूड, भयानक राग, आक्रमकता. | * जळावया ही नरककुंडे, थरारल्या दिशा सर्वही! * पांढरे स्वच्छ दात दाखवून सिंह डरकाळी फोडतो! |
| ६ | भयानक रस | भय (भीती) | स्मशान, भूत-प्रेत, भयानक दृश्ये, भीतीदायक प्रसंग. | * तो काळोख, ती भयाण रात्र, आणि समोर उभा ठाकलेला राक्षसी देह! |
| ७ | बीभत्स रस | जुगुप्सा (कंटाळा/घृणा) | किळसवाण्या गोष्टी, दुर्गंधी, रक्त, मांसाचे वर्णन. | * ही बोटे चघळीत काय बसले – हे राम रे – लाळ ही! * कचऱ्याच्या ढिगाऱ्याशेजारी, ओकारी आणणाऱ्या दुर्गंधीत खितपत पडलेला. |
| ८ | अद्भुत रस | विस्मय (आश्चर्य) | अद्भूत कथा, परीकथा, जादू, कल्पनाविलास. | * ही पाहा, पाहा दुसरी फुंक मारिताच, गायब झाली सुंदर चिमणी! * उडाला टपाल नेणारा अद्भूत पक्षी. |
| ९ | शांत रस | शम (शांतता/निर्वेद) | परमेश्वर भक्ती, सत्संग, निसर्गशांतता, भक्तीगीते, अभंग. | * घनश्याम सुंदरा श्रीधरा अरुणोदय झाला… * आता विश्वात्मके देवे, येणे वाग्यज्ञे तोषावे… * उठी गोपाळजी, जाई धेनूकडे, पाहती सवंगडे वाट तुझी. |
३. काव्यगुण (Kavya Gunas)
- व्याख्या: काव्याची शोभा वाढवणाऱ्या आणि रसपोषास मदत करणाऱ्या आंतरिक गुणधर्मांना ‘काव्यगुण’ म्हणतात.
- संख्या: संस्कृत परंपरेनुसार श्लेष, प्रसाद, समता, माधुर्य, सुकुमारता, अर्थव्यक्ती, उदारता, ओज, कांती आणि समाधी असे १० काव्यगुण आहेत.
- उत्तम काव्यात मानले जाणारे ३ मुख्य काव्यगुण (MPSC Pattern):
अ) १. प्रसाद गुण (Prasad)
- व्याख्या: प्रासादिक रचना म्हणजे सोपी, सुबोध, स्पष्ट आणि ऐकल्याबरोबर चटकन अर्थ समजणारी रचना.
- वैशिष्ट्ये: यात अवघड शब्द, पांडित्यपूर्ण शब्द किंवा लांबलचक समास नसतात.
- MPSC उदाहरणे:
- ऐल तटावर पैल तटावर हिरवाळी लेऊन । निळा सावळा झरा वाहतो बेटाबेटांतून ॥
- तांब्यांची ‘माहेरची आठवण’, बालकवींची ‘फुलराणी’, ‘औदुंबर’, आणि ग. दि. माडगुळकरांच्या कविता.
ब) २. माधुर्य गुण (Madhurya)
- व्याख्या: काव्यात कोमल वर्णांची (मृदू व्यंजने, अनुनासिके) आणि गोड शब्दांची रचना असल्यामुळे जो कानाला गोडवा मिळतो, त्याला माधुर्य गुण म्हणतात.
- वैशिष्ट्ये: सूक्ष्म अनुप्रासाचा व मृदू वर्णांचा वापर केला जातो.
- MPSC उदाहरणे:
- राधाधरमधुभ्रमरमिलिंद जयजय, रमारमण गोविंद कालंदी तट पुलिंद लांछित सरस नुपूर पादारविंद.
- हे मंदमंद पद सुंदर कुंददंती । चाले जसा मद-धुरंधर इंद्रदंती ॥
क) ३. ओज गुण (Oj)
- व्याख्या: ज्या काव्यात कठोर वर्ण, दीर्घ समास, संयुक्त व्यंजने आणि द्वित्वाचा वापर करून रचनेत आवेश, उत्साह व जोरदारपणा निर्माण केला जातो, त्याला ओज गुण म्हणतात.
- पोषक रस: वीर, रौद्र, बीभत्स व भयानक रस.
- MPSC उदाहरणे:
- कडकड फोड नभ, उडव उड्डू मक्षिका, खडबडव दिग्गजा, तुडव रविमालिका, मांड वादळ, उधळ गिरी जशी मृत्तिका!
- स्वा. सावरकरांचे काव्य हे ओज गुणाचे उत्तम उदाहरण आहे.
४. MPSC Master Revision Quick Chart
| घटक | मूळ प्रकार / संकल्पना | मुख्य ओळख / ट्रिक्स | MPSC विचारलेले उदाहरण |
|---|---|---|---|
| १. अभिधा | वाच्यार्थ / मुख्यार्थ | सोपा, सरळ, शब्दकोशातील रूढ अर्थ. | मी एक वाघ पाहिला. |
| २. लक्षणा | लक्ष्यार्थ | मुख्यार्थाला बाधा येऊन जुळणारा अर्थ. | पानिपतावर सव्वा लाख बांगडी फुटली. |
| ३. व्यंजना | व्यंग्यार्थ / ध्वन्यार्थ | सूचकतेने दुसरा गूढ अर्थ व्यक्त होणे. | सूर्यास्त झाला. / समाजातील जळवा ठेचा. |
| ४. वीर रस | उत्साह (ओज गुण) | पराक्रम, शौर्य, युद्धगीते, पोवाडे. | जिंकू किंवा मरू! |
| ५. करुण रस | शोक (दुःख) | दुःख, आक्रंद, वियोग, आई/मुलाचा विरह. | माझे बाळ कुणीकडे गेले? |
| ६. शांत रस | शम (शांतता) | भक्तीगीते, अभंग, पसायदान, परमेश्वरस्मरण. | घनश्याम सुंदरा श्रीधरा… |
| ७. प्रसाद गुण | सोपेपणा | ऐकताच सहज व स्पष्ट अर्थ समजणे. | ऐल तटावर पैल तटावर… |
| ८. ओज गुण | आवेश / तेजस्वीपणा | कठोर वर्ण, जोडशब्द, वीरश्री उत्पन्न करणे. | कडकड फोड नभ… |
५. MPSC Srav Prashna (सराव प्रश्न)
- ‘पानिपतावर सव्वा लाख बांगडी फुटली’ या वाक्यात कोणती शब्दशक्ती आढळते? (MPSC Combined PYQ)
- (A) अभिधा
- (B) लक्षणा
- (C) व्यंजना
- (D) गौणी अभिधा
- उत्तर: (B) लक्षणा (वाच्यार्थाला बाधा येऊन सव्वा लाख सैनिक मारले गेले / स्त्रियांचे वैधव्य हा लक्ष्यार्थ निष्पन्न होतो).
- ‘सूर्य मावळला’ किंवा ‘सूर्यास्त झाला’ असे म्हटल्यावर गृहिणी, विद्यार्थी व शेतकरी आपापल्यानुसार वेगळा अर्थ घेतात. यात कोणती शब्दशक्ती काम करते? (MPSC PYQ)
- (A) व्यंजना
- (B) अभिधा
- (C) लक्षणा
- (D) समासाश्रित
- उत्तर: (A) व्यंजना (मुख्यार्थ सोडून सूचकतेने ध्वनित होणारा व्यंग्यार्थ व्यक्त होतो).
- ‘घनश्याम सुंदरा श्रीधरा अरुणोदय झाला’ या काव्यपंक्तीतील रस व स्थायीभाव ओळखा.
- (A) शांत रस – शम
- (B) शृंगार रस – रती
- (C) करुण रस – शोक
- (D) वीर रस – उत्साह
- उत्तर: (A) शांत रस – शम.
- कठोर वर्ण, संयुक्त व्यंजने व द्वित्वाचा अतिवापर करून वीरश्री निर्माण करणाऱ्या काव्यातील गुणाला काय म्हणतात?
- (A) प्रसाद
- (B) माधुर्य
- (C) ओज
- (D) कान्ती
- उत्तर: (C) ओज गुण.
