काव्यात किंवा गद्यात भाषेला सौंदर्य आणण्यासाठी आणि ती अधिक आकर्षक, प्रभावी व अर्थघन करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या विशिष्ट पद्धतींना ‘अलंकार’ म्हणतात. व्युत्पत्तीनुसार “अलं करोती इति अलंकारः” म्हणजे जो काव्याला अलंकृत किंवा परिपुष्ट करतो तो अलंकार होय.
MPSC राज्यसेवा, संयुक्त मुख्य परीक्षा (Group B & C), व सरळसेवा भरतीमध्ये शब्दालंकार (अनुप्रास, यमक, श्लेष) आणि अर्थालंकार (उपमा, उत्प्रेक्षा, रूपक, व्यतिरेक, अपन्हुती, अनन्वय, दृष्टान्त, अर्थान्तरन्यास, अतिशयोक्ती इ.) यांवर दरवर्षी २ ते ४ प्रश्न निश्चितपणे विचारले जातात.
१. अलंकाराचे ४ प्रमुख अंगे (4 Core Elements of Figures of Speech)
अर्थालंकारांचा अभ्यास करताना खालील ४ घटकांचा संबंध समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे असते:
- उपमेय (प्रकृत / प्रस्तुत): ज्या वस्तूची तुलना करायची आहे किंवा ज्याचे वर्णन करायचे आहे ती मुख्य वस्तू. (उदा. “तिचे मुख चंद्रासारखे सुंदर आहे” – यात मुख हे उपमेय आहे).
- उपमान (अप्रकृत / अप्रस्तूत): ज्याच्याशी तुलना करायची आहे किंवा ज्याची उपमा दिली जाते ती वस्तू. (उदा. वरील वाक्यात चंद्र हे उपमान आहे).
- साधारण धर्म: दोन वस्तूंमध्ये असणारा समान गुणधर्म. (उदा. सुंदरता).
- साम्यवाचक शब्द: दोन वस्तूंमधील सारखेपणा दाखवणारा शब्द. (उदा. सारखे, जसे, सम, परी, प्रमाणे).
२. अलंकाराचे २ मुख्य प्रकार (Two Main Categories)
मराठी व्याकरणात अलंकारांचे मुख्य दोन वर्ग पडतात:
┌── १. शब्दालंकार (शब्दांतील नाद व लयीवर आधारित)
अलंकाराचे २ मुख्य प्रकार ──┤
└── २. अर्थालंकार (शब्दांतून व्यक्त होणाऱ्या अर्थावर आधारित)
३. भाग १: शब्दालंकार (Shabdalankar)
जेव्हा काव्यात किंवा वाक्यात शब्दांच्या किंवा वर्णांच्या विशिष्ट वापरामुळे चमत्कृती निर्माण होते आणि भाषेला सौंदर्य प्राप्त होते, तेव्हा ‘शब्दालंकार’ होतो.
शब्दालंकाराचे ३ मुख्य प्रकार:
१. अनुप्रास अलंकार (Anupras Alankar)
- व्याख्या: कवीच्या कवितेत किंवा वाक्यात एकाच वर्णाची (अक्षराची) पुनरावृत्ती होऊन त्यातील नादामुळे जेव्हा भाषेला सौंदर्य प्राप्त होते, तेव्हा अनुप्रास अलंकार होतो.
- MPSC विचारलेली उदाहरणे:
- चाले चाले चतुर चातक.
- आपण आलात आम्ही आपले आभारी आहोत.
- घेती झेप घळींतुनी खळखळा फेसाळले ओहळ.
- गडद निळे गडद निळे जलद भरुनी आले.
२. यमक अलंकार (Yamak Alankar)
- व्याख्या: कवितेच्या चरणात ठराविक ठिकाणी (सुरुवातीला, मध्यभागी किंवा शेवटी) वेगवेगळे अर्थ असणारे पण उच्चारात सारखे असणारे वर्ण किंवा शब्द आल्यामुळे जो नाद निर्माण होतो, त्याला यमक अलंकार म्हणतात.
- उपप्रकार: आद्ययमक, अन्त्ययमक, दामयमक, सर्वयमक.
- MPSC विचारलेली उदाहरणे:
- मना सज्जना भक्तीपंथेची जावे । तरी श्रीहरी पाविजेतो स्वभावे ॥
- सुसंगती सदा घडो, सुजनवाक्य कानी पडो । कलंक मतीचा झडो, विषय सर्वथा नावडो ॥
३. श्लेष अलंकार (Shlesh Alankar)
- व्याख्या: ‘श्लेष’ म्हणजे आलिंगन किंवा एकमेकात मिसळणे. वाक्यात किंवा काव्यात एकच शब्द दोन किंवा अधिक वेगवेगळ्या अर्थांनी वापरल्यामुळे जेव्हा शब्दचमत्कृती घडते, तेव्हा श्लेष अलंकार होतो.
- उपप्रकार:
- अभंग श्लेष: शब्दाची फोड न करताच दोन अर्थ निघतात. (उदा. मित्र, जीवन, पाणी).
- सभंग श्लेष: शब्दाची फोड केल्यावर वेगळे अर्थ निघतात. (उदा. न-विली, सु-मने).
- MPSC विचारलेली प्रमुख उदाहरणे:
- मित्राच्या उदयाने कोणाला आनंद होत नाही? (मित्र = सूर्य व स्नेही/सखा).
- हे मेघा, तू सर्वांना जीवन देतोस. (जीवन = आयुष्य व पाणी).
- तू माझी चाफेकळी. (चाफेकळी = चाफ्याचे फूल व सौंदर्यवती स्त्री).
४. भाग २: अर्थालंकार (Arthalankar)
जेव्हा काव्यातील सौंदर्य हे शब्दांच्या अर्थावर आधारित असते आणि शब्द बदलला तरी अर्थ कायम राहिल्यामुळे सौंदर्य टिकून राहते, तेव्हा ‘अर्थालंकार’ होतो.
MPSC परीक्षेत विचारले जाणारे प्रमुख अर्थालंकार:
१. उपमा अलंकार (Upama Alankar)
- व्याख्या: दोन वेगवेगळ्या वस्तूंमधील साम्य किंवा सारखेपणा जेव्हा ‘सारखा, जसा, सम, सदृश, परी, प्रमाणे, समान’ यांसारख्या साम्यवाचक शब्दांनी दाखवला जातो, तेव्हा उपमा अलंकार होतो.
- MPSC उदाहरणे:
- मुंबईची घरे मात्र लहान कबुतराच्या खुराड्यासारखी.
- सावळाच रंग तुझा पावसाळी नभापरी.
- आभाळागत माया तुझी आम्हावरी राहू दे.
- सावलीसारखा साथीदार.
२. उत्प्रेक्षा अलंकार (Utpreksha Alankar)
- व्याख्या: उपमेय हे जणू उपमानच आहे अशी कल्पना केलेली असते, तेव्हा उत्प्रेक्षा अलंकार होतो.
- ओळखण्याची साम्यवाचक अक्षरे: जणू, जणू काय, गमे, वाटे, भासे, की.
- MPSC उदाहरणे:
- ती गुलाबी उषा म्हणजे परमेश्वराचे प्रेम जणू.
- अत्रीच्या आश्रमी । नेले मज वाटे । माहेरची वाटे । खरेखुरे ॥
- आकाशातल्या चांदण्या जणू फुलांची पाखरण.
३. रूपक अलंकार (Rupak Alankar)
- व्याख्या: उपमेय व उपमान यांच्यात भेद नसून ती दोन्ही एकच आहेत (अभेद आहे) असे वर्णन जेथे असते, तेथे रूपक अलंकार होतो.
- MPSC उदाहरणे:
- लहान मूल म्हणजे मातीचा गोळा, आकार द्यावा तशी मूर्ती घडते.
- ऊठ पुरुषोत्तमा । वाट पाहे रमा । दाखवी मुखचंद्रमा सकळिकांसी ॥
- नयनकमल हे उघडित हलके जागी हो जानकी.
४. अपन्हुती अलंकार (Apanhuti Alankar)
- व्याख्या: ‘अपन्हुती’ म्हणजे लपवणे किंवा झाकणे. उपमेयाचा निषेध करून ते उपमेय नसून उपमानच आहे असे जिथे सांगितले जाते, तिथे अपन्हुती अलंकार होतो.
- MPSC उदाहरणे:
- हा नव्हे चंद्रमा, हा तर निज-गाढ तम-समूह.
- हे हृदय नसे, परि हा तळमळता तलाव.
५. व्यतिरेक अलंकार (Vyatirek Alankar)
- व्याख्या: जेव्हा उपमेय हे उपमानापेक्षा श्रेष्ठ असल्याचे किंवा गुणांनी वरचढ असल्याचे वर्णन केले जाते, तेव्हा व्यतिरेक अलंकार होतो.
- MPSC विचारलेली उदाहरणे:
- अमृताहुनि गोड नाम तुझे देवा.
- तू माऊलीहून मयाळ । चंद्राहुनि शीतळ । पाणीयाहुनि पातळ । कल्लोळ प्रेमाचा ॥
- सावळा ग रामचंद्र । रत्नमंचकी झोपतो । त्याला पाहता लाजून । चंद्र आभाळी लोपतो ॥
६. अनन्वय अलंकार (Ananvaya Alankar)
- व्याख्या: ज्या वेळी उपमेयाची तुलना करण्यासाठी योग्य उपमान मिळत नाही, म्हणून उपमेयाची तुलना उपमेयाशीच केली जाते, तेव्हा अनन्वय अलंकार होतो.
- MPSC उदाहरणे:
- झाले बहू, होतील बहू, आहेतही बहू, परंतु यासम हा.
- आहे ताजमहाल एक जगती तो तोच त्याच्यापरी.
- आईसारखी मायाळू आईच.
७. दृष्टान्त अलंकार (Drishtant Alankar)
- व्याख्या: एखाद्या विषयाचे स्पष्टीकरण करून झाल्यावर तो विषय पटवून देण्यासाठी त्याच अर्थाचा एखादा दाखला किंवा उदाहरण दिले जाते, तेव्हा दृष्टान्त अलंकार होतो.
- MPSC उदाहरणे:
- लहानपण देगा देवा । मुंगी साखरेचा रवा । ऐरावत रत्न थोर । त्यासी अंकुशाचा मार ॥
- चंदनाचे हात । पायही चंदन । तुका म्हणे तैसा । सज्जनापासून ॥
८. अर्थान्तरन्यास अलंकार (Arthantaranyas Alankar)
- व्याख्या: एखाद्या सामान्य विधानाच्या समर्थनासाठी विशेष उदाहरण देणे किंवा विशेष उदाहरणावरून सामान्य सिद्धांत मांडणे, याला अर्थान्तरन्यास अलंकार म्हणतात.
- MPSC उदाहरणे:
- जातीच्या सुंदरांना काहीही शोभते.
- अत्युच्ची पदी थोरही बिघडतो हा बोल आहे खरा.
९. अतिशयोक्ती अलंकार (Atishayokti Alankar)
- व्याख्या: कोणत्याही प्रसंगाचे किंवा गोष्टीचे वर्णन करताना आहे त्यापेक्षा खूप फुगवून (अतिशयाने) सांगावे, तेव्हा अतिशयोक्ती अलंकार होतो.
- MPSC उदाहरणे:
- दमडीचे तेल आणले, सासूबाईंचे न्हाण झाले, मामंजींची दाढी झाली, उरलेले तेल झाकून ठेवले, तर लांडग्याने सांडले!
- ती रडली इतकी की तिच्या अश्रूंच्या पुरामध्ये भल्याभल्यांच्या होड्या बुडाल्या.
१०. चेतनागुणोक्ती अलंकार (Chetanagunokti Alankar)
- व्याख्या: निसर्गातील अचेतन (निर्जीव) वस्तूंवर मानवी भावनांचे किंवा चेतनेचे आरोपण करून ती मानवाप्रमाणे क्रिया करते असे वर्णन केले जाते, तेव्हा चेतनागुणोक्ती अलंकार होतो.
- MPSC उदाहरणे:
- चाफा बोलेना, चाफा चालेना, चाफा खंत करी, काही केल्या फुलेना.
- कुटुंबरंगमंचावर कठपुतळ्यांसारखी नाचणारी माणसे.
११. पर्यायोक्त अलंकार (Paryayokti Alankar)
- व्याख्या: एखादी गोष्ट सरळ व सोप्या शब्दात न सांगता ती वळणावळणाने (अप्रत्यक्ष रीतीने) सांगितली जाते, तेव्हा पर्यायोक्त अलंकार होतो.
- MPSC उदाहरणे:
- त्याचे वडील सरकारचा पाहुणचार घेत आहेत. (= तुरुंगात आहेत).
- काळाने त्याला आमच्यातून हिरावून नेले. (= तो मरण पावला).
१२. अन्योक्ती व व्याजस्तुती अलंकार
- अन्योक्ती अलंकार: ज्याच्याबद्दल बोलायचे त्याच्याबद्दल थेट न बोलता दुसऱ्या कोणालातरी उद्देशून आपले मनोगत व्यक्त करणे. (उदा. “लेकी बोले सुना लागे”).
- व्याजस्तुती अलंकार: बाह्यतः स्तुती पण आतून निंदा, किंवा बाह्यतः निंदा पण आतून स्तुती करणे. (उदा. “होती वदनचंद्राच्या दर्शनाचीच आस ती, अर्धचंद्रच तू द्यावा कृपा याहून कोणती?”).
५. MPSC Master Revision Quick Chart (अलंकार ट्रिक्स)
| अलंकाराचे नाव | मुख्य ओळख / ट्रिक्स | MPSC विचारलेले उदाहरण |
|---|---|---|
| १. अनुप्रास | एकाच वर्णाची पुनरावृत्ती. | चाले चाले चतुर चातक. |
| २. श्लेष | एकच शब्द २ अर्थांनी वापरणे. | मित्राच्या उदयाने कोणाला आनंद होत नाही? |
| ३. उपमा | ‘सारखा, सम, परी, प्रमाणे’ शब्द. | सावळाच रंग तुझा पावसाळी नभापरी. |
| ४. उत्प्रेक्षा | ‘जणू, जणू काय, गमे, वाटे, भासे’ शब्द. | ती गुलाबी उषा म्हणजे परमेश्वराचे प्रेम जणू. |
| ५. रूपक | उपमेय व उपमानात अभेद (एकच मानणे). | लहान मूल म्हणजे मातीचा गोळा. |
| ६. व्यतिरेक | उपमेय हे उपमानापेक्षा श्रेष्ठ दाखवणे. | अमृताहुनि गोड नाम तुझे देवा. |
| ७. अनन्वय | उपमेयाची तुलना उपमेयाशीच करणे. | झाले बहू, होतील बहू, यासम हा. |
| ८. दृष्टान्त | तत्त्व पटवण्यासाठी दाखला/उदाहरण देणे. | लहानपण देगा देवा, मुंगी साखरेचा रवा. |
| ९. चेतनागुणोक्ती | निर्जीव वस्तूवर मानवी क्रियेचे आरोपण. | चाफा बोलेना, चाफा चालेना. |
६. MPSC Srav Prashna (सराव प्रश्न)
- ‘अमृताहुनि गोड नाम तुझे देवा’ या काव्यपंक्तीत कोणता अलंकार झाला आहे? (MPSC Combined PYQ)
- (A) उपमा
- (B) उत्प्रेक्षा
- (C) व्यतिरेक
- (D) रूपक
- उत्तर: (C) व्यतिरेक (उपमेय ‘नाम’ हे उपमान ‘अमृता’पेक्षा श्रेष्ठ दर्शवले आहे).
- ‘ती गुलाबी उषा म्हणजे परमेश्वराचे प्रेम जणू’ या वाक्यातील अलंकार ओळखा. (MPSC PYQ)
- (A) उत्प्रेक्षा
- (B) अपन्हुती
- (C) अनन्वय
- (D) श्लेष
- उत्तर: (A) उत्प्रेक्षा (‘जणू’ या साम्यवाचक शब्दावरून उत्प्रेक्षा अलंकार ठरतो).
- ‘लहान मूल म्हणजे मातीचा गोळा’ या वाक्यात कोणता अलंकार आहे? (MPSC Group B/C)
- (A) उपमा
- (B) रूपक
- (C) दृष्टान्त
- (D) अर्थान्तरन्यास
- उत्तर: (B) रूपक (उपमेय ‘मूल’ व उपमान ‘मातीचा गोळा’ यांत अभेद मानला आहे).
