कवितेत किंवा पद्यरचनेत विशिष्ट सौंदर्य, नाद आणि लय निर्माण करण्यासाठी अक्षरांची व मात्रांची जी नियमबद्ध मांडणी केली जाते, त्याला ‘वृत्त’ किंवा ‘छंद’ म्हणतात.
MPSC राज्यसेवा, संयुक्त मुख्य परीक्षा (Group B & C), आणि सरळसेवा भरतीमध्ये लघु-गुरु क्रम, गणांची ओळख (यमाताराजभानसलगा), प्रमुख अक्षरगणवृत्ते (भुजंगप्रयात, मंदाक्रांता, शार्दूलविक्रीडित इ.), मात्रावृत्ते (दिंडी, आर्या, पादाकुलक इ.), आणि ओवी व अभंग यांवर दरवर्षी २ ते ४ प्रश्न हमखास विचारले जातात.
१. वृत्तातील मूलभूत संकल्पना (Core Concepts in Prosody)
१. लघु व गुरु अक्षरे (Laghu & Guru Aksher):
पद्यातील अक्षरांचा उच्चार करण्यासाठी लागणाऱ्या वेळेवरून (कालावधीवरून) अक्षरांचे दोन प्रकार पडतात:
- लघु अक्षर (Laghu – ∪):
- व्याख्या: ज्या अक्षराचा उच्चार करण्यासाठी कमी वेळ लागतो (ऱ्हस्व स्वर असणारी अक्षरे).
- मात्रा: लघु अक्षराची १ मात्रा मानली जाते.
- चिन्ह: अर्धचंद्राकार ‘ ∪ ‘ चिन्ह वापरतात.
- उदाहरणे: अ, इ, उ, ऋ आणि क, कि, कु, कृ.
- गुरु अक्षर (Guru – —):
- व्याख्या: ज्या अक्षराचा उच्चार करण्यासाठी जास्त वेळ लागतो (दीर्घ स्वर किंवा काणा, वेलांटी, उकार असणारी अक्षरे).
- मात्रा: गुरु अक्षराची २ मात्रा मानल्या जातात.
- चिन्ह: आडवी रेघ ‘ — ‘ चिन्ह वापरतात.
- उदाहरणे: आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ आणि का, की, कू, के, कै, को, कौ.
MPSC विशेष नियम (ऱ्हस्व अक्षर ‘गुरु’ कधी बनते?):
खालील ५ प्रसंगी मूळचे ऱ्हस्व (लघु) अक्षरसुद्धा गुरु मानले जाते:
- अनुस्वारापूर्वीचे अक्षर: अनुस्वारयुक्त अक्षराचा उच्चार स्पष्ट असल्यास त्यापूर्वीचे ऱ्हस्व अक्षर गुरु होते. (उदा. ‘अंबर’ मधील ‘अं’ हे गुरु – — आहे).
- विसर्गापूर्वीचे अक्षर: विसर्गाच्या आधीचे ऱ्हस्व अक्षर गुरु मानले जाते. (उदा. ‘दुःख’ मधील ‘दुः’ हे गुरु – — आहे).
- जोडाक्षरापूर्वीचे अक्षर: जोडाक्षरावर आघात/आघात पडून उच्चार जोरकस होत असल्यास त्यापूर्वीचे ऱ्हस्व अक्षर गुरु होते. (उदा. ‘पुष्कळ’ मधील ‘पु’ हे गुरु – — मानतात).
- दीर्घ उच्चारित जोडाक्षर: जोडाक्षर स्वतः गुरु असते.
- चरणातील शेवटचे अक्षर: कवितेच्या चरणातील शेवटचे लघु अक्षरसुद्धा वृत्ताच्या गरजेनुसार गुरु (—) मानले जाते.
२. मात्रा (Matra):
- व्याख्या: अक्षराचा उच्चार करण्यासाठी जो वेळ लागतो, त्याला व्याकरणात ‘मात्रा’ म्हणतात.
- ऱ्हस्व उच्चाराला १ मात्रा (∪) आणि दीर्घ उच्चाराला २ मात्रा (—) दिल्या जातात.
३. यती (Yati):
- व्याख्या: कवितेचे चरण वाचताना किंवा म्हणताना आपण जिथे थोडा वेळ थांबतो (विराम घेतो), त्या थांबण्याच्या जागेला ‘यती’ म्हणतात.
- उदा. भुजंगप्रयात वृत्तात ६ व्या व १२ व्या अक्षरावर यती असतो.
४. गण व आठ गणांची सूत्रे (8 Ganas Framework):
- व्याख्या: अक्षरगणवृत्तात अक्षरांची मोजणी सुलभ व्हावी म्हणून तीन-तीन अक्षरांचा एक गट केला जातो, त्या तीन अक्षरांच्या समूहाला ‘गण’ म्हणतात.
- गणांची एकूण संख्या ८ आहे. हे ८ गण लक्षात ठेवण्यासाठी खालील मातृसूत्र (सूत्र-पट्टी) वापरली जाते:
\[\text{य मा ता रा ज भा न स ल गा}\]
८ गणांचा तक्ता (MPSC Master Formula):
| गण नाम | चिन्ह (लघु-गुरु क्रम) | लक्षण / सोपी ट्रिक | सूत्रातील रूप |
|---|---|---|---|
| य-गण | ∪ — — | आदि-लघु (पहिले अक्षर लघु) | य-मा-ता |
| मा-गण | — — — | सर्व-गुरु (तिन्ही अक्षरे गुरु) | मा-ता-रा |
| ता-गण | — — ∪ | अन्त्य-लघु (शेवटचे अक्षर लघु) | ता-रा-ज |
| रा-गण | — ∪ — | मध्य-लघु (मधले अक्षर लघु) | रा-ज-भा |
| जा-गण | ∪ — ∪ | मध्य-गुरु (मधले अक्षर गुरु) | ज-भा-न |
| भा-गण | — ∪ ∪ | आदि-गुरु (पहिले अक्षर गुरु) | भा-न-स |
| ना-गण | ∪ ∪ ∪ | सर्व-लघु (तिन्ही अक्षरे लघु) | न-स-ल |
| सा-गण | ∪ ∪ — | अन्त्य-गुरु (शेवटचे अक्षर गुरु) | स-ल-गा |
लघुरूपे: ‘ल’ = एकेरी लघु अक्षर (∪), ‘गा’ = एकेरी गुरु अक्षर (—).
२. वृत्तांचे ३ मुख्य वर्ग (3 Main Classes of Meters)
┌── १. अक्षरगणवृत्त (अक्षरांची संख्या व गणांचा क्रम निश्चित)
वृत्तांचे ३ मुख्य प्रकार ──┼── २. मात्रावृत्त (मात्रांची संख्या निश्चित)
└── ३. छंद / मुक्तछंद (लोकछंद: ओवी, अभंग)
३. भाग १: अक्षरगणवृत्ते (Akshargan Vrutte)
ज्या पद्यरचनेत प्रत्येक चरणातील अक्षरांची संख्या समान असते आणि लघु-गुरु गणांचा क्रम निश्चित ठरलेला असतो, त्यांना ‘अक्षरगणवृत्ते’ म्हणतात.
MPSC विचारलेली प्रमुख अक्षरगणवृत्ते (Master Table):
| वृत्ताचे नाव | अक्षर संख्या | गणांचा क्रम | यती (थांबण्याची जागा) | MPSC विचारलेली प्रमुख उदाहरणे |
|---|---|---|---|---|
| १. भुजंगप्रयात | १२ | य – य – य – य | ६ व्या व १२ व्या अक्षरावर | * मना सज्जना भक्तीपंथेची जावे… * मना श्रेष्ठ धाराविधी बोलिजालो… |
| २. मंदाक्रांता | १७ | म – भ – न – त – त – गा – गा | ४ थ्या, १० व्या व १७ व्या अक्षरावर | * मंदाक्रांता म्हणति तिस ज्या म-भ-न-त-त-गा-गा… * कांता सांगे विरहसमयी अश्रू ढाळून मजला… |
| ३. शार्दूलविक्रीडित | १९ | म – स – ज – स – त – त – गा | १२ व्या व १९ व्या अक्षरावर | * मासा जाळिं अडकला पडुनि तो कासावीस होतो… * हे राष्ट्रातचि जन्मलो परि असा राष्ट्रात परका… |
| ४. शिखरिणी | १७ | य – म – न – स – भ – ल – गा | ६ व्या व १७ व्या अक्षरावर | * नसो देवा चिंता मम नशिबि काळाहुनि कडी… * ललना कांता कांता मज नवल हे काय कुठले… |
| ५. वसंततिलका | १४ | त – भ – ज – ज – गा – गा | ८ व्या व १४ व्या अक्षरावर | * मानावा निष्फळ तो प्रपंच सर्व… * फुल्ल विचार सुमने विकसली काव्यात माझ्या… |
| ६. मालिनी | १५ | न – न – म – य – य | ८ व्या व १५ व्या अक्षरावर | * पवत उडति का हे मेघ की धुम्य वेढे… * सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यम्… |
| ७. इंद्रवज्रा | ११ | त – त – ज – गा – गा | ५ व्या व ११ व्या अक्षरावर | * गातो तुला मी प्रिय देश माझा… |
| ८. उपेंद्रवज्रा | ११ | ज – त – ज – गा – गा | ५ व्या व ११ व्या अक्षरावर | * मला मनापासुनि वाटते हे… |
४. भाग २: मात्रावृत्ते (Matra Vrutte)
ज्या पद्यरचनेत अक्षरांची संख्या निश्चित नसून प्रत्येक चरणातील मात्रांची संख्या निश्चित असते, त्यांना ‘मात्रावृत्ते’ म्हणतात.
MPSC विचारलेली प्रमुख मात्रावृत्ते:
- दिंडी वृत्त (Dindi):
- मात्रा: प्रत्येक चरणात १९ मात्रा असतात.
- यती: ९ व्या आणि १० व्या मात्रांवर यती असतो.
- रचना: ९ मात्रांचा पहिला भाग + १० मात्रांचा दुसरा भाग.
- MPSC उदा.: घोष होता ज्ञानबा तुकाराम । राऊळाची पेलली कमान ॥
- आर्या वृत्त (Aarya):
- वैशिष्ट्य: संस्कृत व प्राकृत काव्यात प्रसिद्ध असलेले मात्रावृत्त.
- मात्रा रचना:
- पहिल्या चरणात (१ल्या ओळीत) १२ मात्रा; दुसऱ्या चरणात १८ मात्रा.
- तिसऱ्या चरणात १२ मात्रा; चौथ्या चरणात १५ मात्रा.
- (एकूण पूर्वार्ध: ३० मात्रा, उत्तरार्ध: २७ मात्रा = एकूण ५७ मात्रा).
- MPSC उदा.: सुश्लोक वामनाचा, वामनभाऊंचा आर्यामय ग्रंथ…
- पादाकुलक वृत्त (Padakulaka):
- मात्रा: प्रत्येक चरणात १६ मात्रा असतात (४-४ मात्रांचे ४ गट).
- MPSC उदा.: सुंदर माझे घरकुल छोटे । झाडांमागे लपले ओटे ॥
- फटका (Anant Fandi’s Phatka):
- अनंत फंदी यांच्या फटक्यांमध्ये ३० मात्रांचे चरण असतात.
५. भाग ३: छंद व प्राकृत काव्यरचना (Chhanda, Ovi & Abhang)
मराठीतील प्राचीन व मध्ययुगीन संतसाहित्यात ओवी आणि अभंग या छंदांचा मोठ्या प्रमाणात वापर केला गेला आहे:
१. ओवी छंद (Ovi):
- रचना: यात ४ चरण (ओळी) असतात.
- यमक नियम: पहिल्या ३ चरणांत यमक जुळते आणि त्यांची लांबी समान (८ ते १० अक्षरे) असते; ४ था चरण आकाराने लहान (४ ते ५ अक्षरे) असतो व त्यात यमक नसतो.
- उदा.: ज्ञानेश्वरी, दासबोध व एकनाथी भागवत हे ग्रंथ ओवी छंदात लिहिलेले आहेत.
२. अभंग छंद (Abhang):
अभंगाचे प्रामुख्याने दोन प्रकार पडतात:
- मोठा अभंग:
- रचना: ४ चरण असतात.
- अक्षरे: पहिल्या ३ चरणांत ६-६-६ अक्षरे असतात आणि त्यांच्यात यमक जुळते; चौथ्या चरणात ४ अक्षरे असतात.
- उदा. काय करू आता । धरूनिया चिंता । वाट त्या अनंता । पाहतसे ॥
- लहान अभंग:
- रचना: ४ चरण असतात.
- अक्षरे: प्रत्येक चरणात ८-८ अक्षरे असतात.
- यमक: दुसऱ्या व चौथ्या चरणात यमक जुळते (पहिल्या व तिसऱ्या चरणात यमक असणे अनिवार्य नाही).
- उदा. जे का रंजले गांजले । त्यांसी म्हणे जो आपुले ॥ तोचि साधू ओळखावा । देव तेथेचि जाणावा ॥
३. मुक्तछंद (Free Verse):
- व्याख्या: आधुनिक काव्यात अक्षरसंख्या, मात्रा किंवा यमक यांचे कोणतेही कडक नियम न पाळता कवीच्या लयबद्ध भावाभिव्यक्तीला प्राधान्य देणाऱ्या रचनेला मुक्तछंद म्हणतात.
६. MPSC Master Revision Quick Chart
| वृत्ताचे नाव | प्रकार | मुख्य ओळख / ट्रिक्स | MPSC विचारलेले उदाहरण |
|---|---|---|---|
| भुजंगप्रयात | अक्षरगणवृत्त | १२ अक्षरे, गण: य-य-य-य | मना सज्जना भक्तीपंथेची जावे… |
| मंदाक्रांता | अक्षरगणवृत्त | १७ अक्षरे, गण: म-भ-न-त-त-गा-गा | कांता सांगे विरहसमयी अश्रू ढाळून मजला… |
| शार्दूलविक्रीडित | अक्षरगणवृत्त | १९ अक्षरे, गण: म-स-ज-स-त-त-गा | मासा जाळिं अडकला पडुनि तो कासावीस… |
| शिखरिणी | अक्षरगणवृत्त | १७ अक्षरे, गण: य-म-न-स-भ-ल-गा | नसो देवा चिंता मम नशिबि काळाहुनि कडी… |
| दिंडी | मात्रावृत्त | १९ मात्रा (९ व १० वर यती) | घोष होता ज्ञानबा तुकाराम… |
| आर्या | मात्रावृत्त | १२-१८-१२- १५ मात्रा (एकूण ५७) | सुश्लोक वामनाचा, आर्या मयूरपंतांची… |
| पादाकुलक | मात्रावृत्त | १६ मात्रा | सुंदर माझे घरकुल छोटे… |
| ओवी | छंद | १, २, ३ चरणात यमक; ४ था चरण लहान | ज्ञानेश्वरीतील ओव्या |
| लहान अभंग | छंद | ८-८-८-८ अक्षरे | जे का रंजले गांजले… |
७. MPSC Srav Prashna (सराव प्रश्न)
- ‘मना सज्जना भक्तीपंथेची जावे’ या काव्यपंक्तीतील वृत्त ओळखा. (MPSC Combined PYQ)
- (A) भुजंगप्रयात
- (B) मंदाक्रांता
- (C) शिखरिणी
- (D) शार्दूलविक्रीडित
- उत्तर: (A) भुजंगप्रयात (१२ अक्षरे असून चारही य-गण येतात).
- ‘म-भ-न-त-त-गा-गा’ हे कोणत्या अक्षरगणवृत्ताचे गण-सूत्र आहे? (MPSC Group B/C)
- (A) शार्दूलविक्रीडित
- (B) शिखरिणी
- (C) मंदाक्रांता
- (D) वसंततिलका
- उत्तर: (C) मंदाक्रांता (१७ अक्षरे).
- दिंडी या मात्रावृत्तात किती मात्रा असतात? (MPSC PYQ)
- (A) १६ मात्रा
- (B) १९ मात्रा
- (C) २२ मात्रा
- (D) २४ मात्रा
- उत्तर: (B) १९ मात्रा (९ व १० वर यती असतो).
- ‘यमाताराजभानसलगा’ या सूत्रातील ‘भा-गण’ चा लघु-गुरु क्रम कोणता?
- (A) ∪ — —
- (B) — ∪ ∪
- (C) ∪ ∪ ∪
- (D) — ∪ —
- उत्तर: (B) — ∪ ∪ (भानस = आदि-गुरु).
