मराठीच्या विशेष संधी (Special Marathi Sandhi Rules) – MPSC विशेष संपूर्ण अभ्यासक्रम

मराठी व्याकरणात संस्कृत तत्सम शब्दांच्या संधीं व्यतिरिक्त मराठी भाषेच्या स्वतःच्या खास प्रवृत्तीनुसार काही शब्द एकत्र येऊन संधी होतात. या संधींना ‘मराठीच्या विशेष संधी’ म्हणतात. MPSC राज्यसेवा, संयुक्त परीक्षा (Group B & C), व सरळसेवा भरतीमध्ये पूर्वरूप संधी, पररूप संधी, आणि इतर विशेष प्रकार यावर दरवर्षी १ ते २ प्रश्न निश्चितपणे विचारले जातात.

---

१. मराठीच्या विशेष संधी : संकल्पना व पार्श्वभूमी (Concept & Background)

• पार्श्वभूमी: संस्कृत भाषेत वाक्यांतात व शब्दांश शब्दांत संधी करण्याची प्रवृत्ती जास्त असते; परंतु मराठी भाषेचा कल संधी करण्याकडे नसतो.
• विशेष स्वरूप: मराठीत जेव्हा दोन स्वर एकमेकांसमोर येतात, तेव्हा संस्कृतप्रमाणे त्यांचा तिसराच स्वर (उदा. गुणादेश किंवा वृद्ध्यादेश) न बनता दोनपैकी एक स्वर लोप पावतो व दुसरा स्वर कायम राहतो.
• मुख्य २ प्रकार:
  1. पूर्वरूप संधी (Purvaroop Sandhi)
  2. पररूप संधी (Pararoop Sandhi)

---

२. १) पूर्वरूप संधी (Purvaroop Sandhi)

• व्याख्या: दोन स्वर एकापाठोपाठ आले असता, त्यांतील पहिला स्वर (पूर्व स्वर) न बदलता कायम राहतो आणि दुसरा स्वर (पर स्वर) लोप पावतो, त्या संधीस ‘पूर्वरूप संधी’ म्हणतात.
• सूत्र: पूर्व स्वर + पर स्वर → पूर्व स्वर कायम (पर स्वर लोप)

MPSC परीक्षेत विचारलेली पूर्वरूप संधीची उदाहरणे व फोड:

जोडशब्द	पोटशब्द (विग्रह)	स्वर बदल प्रक्रिया
खिडकीत	खिडकी + आत	ई + आ → ई कायम
काहीसा	काही + असा	ई + अ → ई कायम
केलेले	केले + असे	ए + अ → ए कायम
जावेसे	जावे + असे	ए + अ → ए कायम
साजेसा	साजे + असा	ए + अ → ए कायम
कितीक	किती + एक	ई + ए → ई कायम
लाडूत	लाडू + आत	ऊ + आ → ऊ कायम
नदीत	नदी + आत	ई + आ → ई कायम
नदीतून	नदी + आतून	ई + आ → ई कायम
थोडेसे	थोडे + असे	ए + अ → ए कायम
खावेसे	खावे + असे	ए + अ → ए कायम
नकोसे	नको + असे	ओ + अ → ओ कायम
नाहीसा	नाही + असा	ई + अ → ई कायम

---

३. २) पररूप संधी (Pararoop Sandhi)

• व्याख्या: दोन स्वर एकापाठोपाठ आले असता, त्यांतील पहिला स्वर (पूर्व स्वर) लोप पावतो आणि दुसरा स्वर (पर स्वर) न बदलता कायम राहतो, त्या संधीस ‘पररूप संधी’ म्हणतात.
• सूत्र: पूर्व स्वर + पर स्वर → पर स्वर कायम (पूर्व स्वर लोप)

MPSC परीक्षेत विचारलेली पररूप संधीची उदाहरणे व फोड:

जोडशब्द	पोटशब्द (विग्रह)	स्वर बदल प्रक्रिया
घरी	घर + ई	अ + ई → ई कायम
घामोळे	घाम + ओळे	अ + ओ → ओ कायम
एकेक	एक + एक	अ + ए → ए कायम
सांगेन	सांग + ऐन	अ + ऐ → ए/ऐ कायम
खुळा	खुळ + आ	अ + आ → आ कायम
रेघोटी	रेघ + ओटी	अ + ओ → ओ कायम
नुमजे	न + उमजे	अ + उ → उ कायम
धीटाई	धीट + आई	अ + आ → आ कायम
करेन	कर + एन	अ + ए → ए कायम
हातून	हात + ऊन	अ + ऊ → ऊ कायम
थापी	थाप + ई	अ + ई → ई कायम
बोलेन	बोल + एन	अ + ए → ए कायम
चोरी	चोर + ई	अ + ई → ई कायम

---

४. ३) इतर विशेष मराठी संधी व अपवाद (Other Special Sandhi)

1. पूर्व-पर रूप संधी (दोन्ही स्वर कायम राहणे):
   • काही ठिकाणी दोन स्वर एकत्र आल्यावर दोन्ही स्वर कायम राहतात, कोणताही स्वर लोप पावत नाही.
   • उदाहरणे:
     • जाऊन = जा + ऊन
     • खाईल = खा + ईल
     • देईल = दे + ईल
     • जाऊ = जा + ऊ
     • घेईल = घे + ईल
2. ‘ही’ या अव्ययाची संधी:
   • ‘ही’ हे अव्यय संख्याविशेषणाला जोडताना पहिला स्वर कायम राहतो किंवा ‘ह’ चा लोप होतो.
   • उदा. दोन्ही / दोनी = दोन + ही; तिन्ही / तिनी = तीन + ही.
3. अनुसार / अनुरूप संधी (सामान्यरूप होऊन संधी):
   • ‘अनुसार’ किंवा ‘अनुरूप’ हे शब्द जोडताना मागील शब्दाचे सामान्यरूप होऊन संधी होते.
   • उदा. गरजेनुसार = गरज + अनुसार; नियमानुसार = नियम + अनुसार; विषयानुसार = विषय + अनुरूप.
4. ओघ संधी (बोलण्याच्या ओघातील संधी):
   • उच्चार करताना गडबडीत किंवा ओघात शब्द मिसळून नवीन रूप बनते.
   • उदा. येतोय = येतो + आहे; जातोय = जातो + आहे; बसलात = बसला + आहात.

---

५. MPSC Revision Quick Chart (मराठी विशेष संधी ट्रिक)

संधीचा प्रकार	सोपी व्याख्या	ओळखण्याची सोपी ट्रिक	MPSC विचारलेली उदाहरणे
१. पूर्वरूप संधी	पहिला स्वर कायम राहतो.	जोडशब्दात पहिल्या शब्दाची मूळ वेलांटी/मात्रा/उकार तसाच राहतो.	खिडकीत, काहीसा, नदीतून, नकोसे
२. पररूप संधी	दुसरा स्वर कायम राहतो.	जोडशब्दात दुसऱ्या शब्दाचा स्वर (ई, ओ, ए, ऊ, आ) स्पष्ट होतो.	घरी, एकेक, घामोळे, हातून
३. पूर्व-पर रूप	दोन्ही स्वर कायम राहतात.	जोडशब्दात दोन स्वर स्पष्टपणे शेजारी लिहिलेले दिसतात.	जाऊन, खाईल, देईल, जाऊ

---

६. MPSC Srav Prashna (सराव प्रश्न)

1. ‘खिडकीत’ (खिडकी + आत) या जोडशब्दात कोणती संधी झाली आहे? (MPSC PYQ)
   • (A) स्वरसंधी (दीर्घत्व)
   • (B) पूर्वरूप संधी
   • (C) पररूप संधी
   • (D) व्यंजनसंधी
   • उत्तर: (B) पूर्वरूप संधी (पहिला स्वर ‘ई’ कायम राहतो व ‘आ’ लोप पावतो).
2. ‘घर + ई = घरी’ हे कोणत्या संधीचे उदाहरण आहे? (MPSC Group B/C)
   • (A) पूर्वरूप संधी
   • (B) पररूप संधी
   • (C) विसर्गसंधी
   • (D) गुणसंधी
   • उत्तर: (B) पररूप संधी (पहिला ‘अ’ स्वर लोप पावतो व दुसरा ‘ई’ कायम राहतो).
3. खालीलपैकी पररूप संधी नसणारा शब्द ओळखा.
   • (A) एकेक
   • (B) घामोळे
   • (C) सांगेन
   • (D) काहीसा
   • उत्तर: (D) काहीसा (‘काहीसा’ हा पूर्वरूप संधीचा शब्द आहे).

---

---