मराठी व्याकरणात स्वरसंधी आणि व्यंजनसंधीनंतर विसर्गसंधी हा संधीचा तिसरा मुख्य प्रकार आहे. MPSC राज्यसेवा, संयुक्त परीक्षा (Group B & C), आणि सरळसेवा भरतीमध्ये विसर्ग उ-कार संधी, विसर्ग र-कार (रफार) संधी, विसर्ग शकार/सकार/षकार संधी, विसर्ग कायम राहणे, आणि विसर्ग लोप संधी यावर दरवर्षी २ ते ३ प्रश्न हमखास विचारले जातात.
१. विसर्गसंधी : व्याख्या व पायाभूत संकल्पना (Definition & Concept)
- व्याख्या: एकत्र येणाऱ्या दोन वर्णांपैकी पहिल्या शब्दातील शेवटचा वर्ण विसर्ग (ः) आणि दुसऱ्या शब्दातील पहिला वर्ण स्वर किंवा व्यंजन असल्यास, त्या दोघांच्या एकत्रीकरणाने तयार होणाऱ्या संधीस ‘विसर्गसंधी’ म्हणतात.
- सूत्र: विसर्ग (ः) + स्वर / व्यंजन = विसर्गसंधी
२. विसर्गसंधीचे ५ मुख्य नियम व उपप्रकार (Main Rules & Types)
१. विसर्ग उ-कार संधी (अ + विसर्ग + मृदू व्यंजन = ओ)
- नियम: विसर्गाच्या मागे ‘अ’ हा स्वर असून पुढे कोणतेही मृदू व्यंजन आल्यास, विसर्गाचा ‘उ’ होतो आणि तो मागील ‘अ’ मध्ये मिसळून त्याचा ‘ओ’ होतो.
- सूत्र: अ + विसर्ग (ः) + मृदू व्यंजन = ओ
- MPSC विचारलेली उदाहरणे व फोड:
- यशोधन = यशः + धन (श मधील अ + ः + ध = ओ)
- मनोरथ = मनः + रथ
- मनोवृत्ती = मनः + वृत्ती
- मनोरंजन = मनः + रंजन
- मनोगत = मनः + गत
- मनोराज्य = मनः + राज्य
- सरोवर = सरः + वर
- अधोवदन = अधः + वदन
- वयोमान = वयः + मान
- वयोवृद्ध = वयः + वृद्ध
- तपोबल = तपः + बल
- नभोमंडळ = नभः + मंडळ
- रजोगुण = रजः + गुण
- मनोधैर्य = मनः + धैर्य
- अधोमुख = अधः + मुख
- शिरोमणी = शिरः + मणी
- तेजोनिधी = तेजः + निधी
- यशोलाभ = यशः + लाभ
२. विसर्ग र-कार / रफार संधी (इ/उ/इतर स्वर + विसर्ग + मृदू वर्ण = र्)
- नियम: विसर्गाच्या मागे ‘अ किंवा आ’ व्यतिरिक्त इतर कोणताही स्वर असून पुढे मृदू व्यंजन किंवा स्वर आल्यास, विसर्गाचा ‘र्’ (रफार) होतो.
- सूत्र: अ/आ व्यतिरिक्त स्वर + विसर्ग (ः) + मृदू वर्ण = र् (रफार)
- MPSC विचारलेली उदाहरणे व फोड:
- निरंतर = निः + अंतर
- आयुर्वेद = आयुः + वेद
- दुर्वासना = दुः + वासना
- दुर्योधन = दुः + योधन
- निर्गुण = निः + गुण
- निर्विकार = निः + विकार
- दुर्जन = दुः + जन
- दुर्गती = दुः + गती
- दुरात्मा = दुः + आत्मा (विसर्गाचा ‘र्’ होऊन पुढील ‘आ’ मिसळला)
- निरीक्षक = निः + ईक्षक
- बहि रंग = बहिः + अंग = बहिरंग
- आशीर्वाद = आशीः + वाद
- पुनर्जन्म = पुनः + जन्म
३. विसर्ग शकार / षकार / सकार संधी (वर्ण परिवर्तन नियम)
- विसर्गाचा ‘ष’ होण्याचा नियम (इ/उ + विसर्ग + क/ख/प/फ):
- विसर्गाच्या मागे ‘इ’ किंवा ‘उ’ असून पुढे क, ख, प, फ यांपैकी कठोर व्यंजन आल्यास विसर्गाचा ‘ष्’ होतो.
- उदाहरणे:
- निष्कारण = निः + कारण
- निष्पाप = निः + पाप
- निष्कर्षा = निः + कर्ष
- दुष्कृत्य = दुः + कृत्य
- दुष्परिणाम = दुः + परिणाम
- बहिष्कार = बहिः + कार
- चतुष्कोन = चतुः + कोन
- दुष्काळ = दुः + काळ
- निष्कपटी = निः + कपट
- अपवाद: निःपक्ष, निःपात, दुःख (यांत विसर्ग कायम राहतो).
- विसर्गाचा ‘श’ होण्याचा नियम (विसर्ग + च/छ):
- विसर्गापुढे च किंवा छ आल्यास विसर्गाचा ‘श्’ होतो.
- उदाहरणे:
- निश्चल = निः + चल
- निश्चय = निः + चय
- दुश्चिन्ह = दुः + चिन्ह
- विसर्गाचा ‘स’ होण्याचा नियम (विसर्ग + त/थ/कृ धातू):
- विसर्गापुढे त किंवा थ आल्यास विसर्गाचा ‘स्’ होतो.
- उदाहरणे:
- मनस्ताप = मनः + ताप
- निस्तेज = निः + तेज
- दुस्तर = दुः + तर
- इतस्ततः = इतः + ततः
- ‘कृ’ धातूचे रूप आल्यास: विसर्गापुढे ‘कृ’ धातूचे रूप (कार, कृत, कर्ता) आल्यास विसर्गाचा ‘स्’ होतो.
- उदाहरणे:
- नमस्कार = नमः + कार
- पुरस्कार = पुरः + कार
- श्रेयस्कर = श्रेयः + कर
- तिरस्कार = तिरः + कार
- भास्कर = भाः + कर
४. विसर्ग कायम राहण्याचा नियम (Visarga Retention)
- नियम: विसर्गाच्या मागे ‘अ’ हा स्वर असून पुढे क, ख, प, फ यांपैकी कठोर व्यंजन आल्यास, विसर्ग न बदलता कायम राहतो.
- MPSC विचारलेली उदाहरणे:
- प्रातःकाल = प्रातः + काल
- तेजःपुंज = तेजः + पुंज
- अंतःकरण = अंतः + करण
- अधःपात = अधः + पात
- रजःकण = रजः + कण
५. विसर्ग लोप संधी (Visarga Elision / Lop Sandhi)
- मागे ‘अ’ + पुढे विजातीय स्वर:
- विसर्गाच्या मागे ‘अ’ असून पुढे ‘अ’ व्यतिरिक्त कोणताही स्वर आल्यास विसर्गाचा लोप होतो (संधी होत नाही).
- उदाहरणे:
- अतएव = अतः + एव
- इतउत्तर = इतः + उत्तर
- मागे ‘इ/उ’ + पुढे ‘र’ (दीर्घत्व व लोप नियम):
- विसर्गाच्या पुढे ‘र’ हे व्यंजन आल्यास विसर्गाचा लोप होतो आणि मागील ऱ्हस्व स्वर (इ/उ) दीर्घ (ई/ऊ) होतो.
- उदाहरणे:
- नीरस = निः + रस
- नीरव = निः + रव
- नीरज = निः + रज
- नीरोग = निः + रोग
- दुरोधा = दुः + रोधा
३. MPSC Revision Quick Chart (विसर्गसंधी ट्रिक्स)
| नियम / उपप्रकार | मुख्य सूत्र | ओळखण्याची सोपी ट्रिक | MPSC विचारलेली उदाहरणे |
|---|---|---|---|
| १. विसर्ग उ-कार संधी | अ + ः + मृदू व्यंजन = ओ | जोडशब्दावर ओ (एक काना एक मात्रा) दिसतो. | यशोधन, मनोरथ, तपोबल |
| २. विसर्ग र-कार संधी | इ/उ + ः + मृदू वर्ण = र् | जोडशब्दावर रफार (र्) किंवा ‘र’ जोडून येतो. | निरंतर, निष्कारण, दुरात्मा |
| ३. विसर्ग षकार संधी | इ/उ + ः + क/ख/प/फ = ष् | जोडअक्षरात ‘ष्क, ष्प, ष्ट’ दिसतात. | निष्कारण, दुष्कृत्य, दुष्काळ |
| ४. विसर्ग शकार/सकार | ः + च/छ = श् ; ः + त/थ = स् | जोडअक्षरात ‘श्च, स्त, स्क’ दिसतात. | निश्चय, मनस्ताप, पुरस्कार |
| ५. विसर्ग कायम राहणे | अ + ः + क/ख/प/फ = ः कायम | जोडशब्दात विसर्ग चिन्ह (ः) कायम दिसते. | प्रातःकाल, अंतःकरण |
| ६. विसर्ग लोप नियम | निः + र… = नी… | विसर्ग जाऊन वेलांटी दुसरी (दीर्घ) होते. | नीरस, नीरव, नीरोग |
४. MPSC Srav Prashna (सराव प्रश्न)
- ‘मनोवृत्ती’ या शब्दाचा योग्य संधी विग्रह कोणता? (MPSC Group B/C)
- (A) मनो + वृत्ती
- (B) मनः + वृत्ती
- (C) मन + वृत्ती
- (D) मने + वृत्ती
- उत्तर: (B) मनः + वृत्ती (विसर्ग उ-कार संधी: अ + ः + व = ओ).
- ‘निः + रस’ या पोटशब्दांपासून कोणता जोडशब्द तयार होतो?
- (A) निरस
- (B) नीरस
- (C) निररस
- (D) निहंरस
- उत्तर: (B) नीरस (विसर्ग लोप नियम: विसर्ग जाऊन मागील ‘इ’ दीर्घ होतो).
- ‘पुरः + कार’ या संधीयुक्त शब्दाचे योग्य रूप ओळखा.
- (A) पुरकार
- (B) पुराकार
- (C) पुरस्कार
- (D) पुरोकार
- उत्तर: (C) पुरस्कार (विसर्ग सकार संधी: ‘कृ’ धातूचे रूप आल्याने ‘स्’ होतो).
