उमरेड-पवनी-करांडला वन्यजीव अभयारण्य – भौगोलिक स्थान, वैशिष्ट्ये व MPSC नोट्स

उमरेड-पवनी-करांडला वन्यजीव अभयारण्य हे महाराष्ट्रातील विदर्भ प्रदेशातील महत्त्वाचे वन्यजीव संरक्षित क्षेत्र आहे. हे नागपूर आणि भंडारा या दोन जिल्ह्यांत पसरलेले आहे. २९ जून २०१२ रोजी या अभयारण्याची अधिसूचना जारी करण्यात आली. वाघ, बिबट्या, रानगवा आणि रानकुत्रा यांसारख्या वन्यप्राण्यांसाठी हे अभयारण्य प्रसिद्ध आहे. वैनगंगा नदीच्या परिसरातील जंगलांमुळे ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाशी त्याचा वन्यजीव भ्रमणमार्गाद्वारे संबंध आहे.

अभयारण्याची महत्त्वाची माहिती (Quick Reference Table)

घटक	माहिती
अधिकृत नाव	उमरेड-पवनी-करांडला वन्यजीव अभयारण्य
इंग्रजी नाव	Umred-Paoni-Karhandla Wildlife Sanctuary
राज्य	महाराष्ट्र
विभाग	नागपूर विभाग
जिल्हे	नागपूर आणि भंडारा
तालुके	उमरेड, कुही, भिवापूर व पवनी
स्थापना वर्ष	२०१२
अधिसूचना तारीख	२९ जून २०१२
अधिसूचना क्रमांक	WLP. 2012/C.R.186/F-1
क्षेत्रफळ	१८९.२९ चौ.कि.मी.
प्रमुख नदी	वैनगंगा
अन्य नदी	मारू
वनाचा प्रकार	दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानझडी वने
प्रमुख वन्यजीव	वाघ, बिबट्या, रानगवा, रानकुत्रा, अस्वल
ESZ क्षेत्रफळ	६३.२३० चौ.कि.मी.
ESZ अंतिम अधिसूचना	१६ मार्च २०१७
संबंधित व्याघ्र प्रकल्प	ताडोबा-अंधारी (वन्यजीव भ्रमणमार्गाद्वारे संबंध)

स्रोत: MoEFCC, महाराष्ट्र शासन व संरक्षित क्षेत्रांची अधिकृत माहिती. अभयारण्य आणि ESZ यांचे क्षेत्रफळ वेगवेगळे आहे.

भौगोलिक स्थान व वैशिष्ट्ये

हे अभयारण्य पूर्व महाराष्ट्रातील नागपूर आणि भंडारा जिल्ह्यांच्या सीमावर्ती भागात आहे.

• नागपूर जिल्हा: उमरेड, कुही आणि भिवापूर तालुके.
• भंडारा जिल्हा: पवनी तालुका.
• प्रमुख नदी: वैनगंगा नदी.
• अन्य जलप्रणाली: मारू नदी व गोसेखुर्द जलाशय परिसर.
• भौगोलिक रचना: दख्खनच्या पठारातील बेसॉल्ट खडकांची रचना, टेकड्या, दऱ्या आणि नाल्यांचा समावेश.

अभयारण्याचा परिसर वैनगंगा नदीच्या खोऱ्याशी संबंधित आहे. येथील जंगलांमुळे ताडोबा-अंधारी तसेच नवेगाव-नागझिरा या संरक्षित क्षेत्रांशी वन्यजीवांच्या हालचालींसाठी महत्त्वपूर्ण जोडणी निर्माण होते. Forest Clearance+2

स्थापना व कायदेशीर माहिती

वर्ष / तारीख	महत्त्वाची घटना
२९ जून २०१२	महाराष्ट्र शासनाने अभयारण्य अधिसूचित केले
१७ सप्टेंबर २०१५	ESZ ची प्रारूप अधिसूचना
१६ मार्च २०१७	ESZ ची अंतिम अधिसूचना
४ जुलै २०२३	उमरेड-पवनी-करांडला विस्तारित अभयारण्याची स्वतंत्र अधिसूचना

पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र (Eco-Sensitive Zone – ESZ):

केंद्रीय पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने १६ मार्च २०१७ रोजी S.O. 837(E) अंतर्गत अभयारण्याभोवती ६३.२३० चौ.कि.मी. क्षेत्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र म्हणून अधिसूचित केले.

या क्षेत्राची रुंदी अभयारण्याच्या सीमेपासून १३० मीटर ते २.५ किलोमीटरपर्यंत आहे.

महत्त्वाचा कायदेशीर फरक:

• वन्यजीव अभयारण्य आणि व्याघ्र प्रकल्प या स्वतंत्र कायदेशीर संरक्षित क्षेत्रांच्या श्रेणी आहेत.
• उमरेड-पवनी-करांडला हे स्वतंत्र वन्यजीव अभयारण्य आहे.
• ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाशी त्याचा वन्यजीव भ्रमणमार्गाद्वारे संबंध आहे.
• केवळ वाघांचे वास्तव्य असल्यामुळे एखाद्या अभयारण्याला व्याघ्र प्रकल्पाचा दर्जा मिळत नाही.

वनस्पती व वनसंपदा (Flora)

येथील वनांचा प्रमुख प्रकार दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानझडी वने (Southern Tropical Dry Deciduous Forests) हा आहे.

महत्त्वाच्या वृक्षप्रजाती:

मराठी नाव	शास्त्रीय नाव
सागवान	Tectona grandis
आंबा	Mangifera indica
जांभूळ	Syzygium cumini
ऐन	Terminalia tomentosa
बेहडा	Terminalia bellirica
मोह	Madhuca indica
पळस	Butea monosperma
खैर	Acacia catechu

ही माहिती पर्यावरण मंत्रालयाच्या अंतिम ESZ अधिसूचनेतील वनस्पतींच्या नोंदींवर आधारित आहे.

वन्यजीव विविधता (Fauna)

1. सस्तन प्राणी (Mammals)

या अभयारण्यातील महत्त्वाचे सस्तन प्राणी:

• वाघ (Panthera tigris)
• बिबट्या (Panthera pardus)
• रानकुत्रा (Cuon alpinus)
• रानगवा (Bos gaurus)
• अस्वल (Melursus ursinus)
• सांबर (Rusa unicolor)
• चितळ (Axis axis)
• नीलगाय (Boselaphus tragocamelus)
• तरस (Hyaena hyaena)
• खोकड / भारतीय कोल्हा (Vulpes bengalensis)

2. पक्षी जीवन (Avifauna)

अभयारण्यातील महत्त्वाचे पक्षी:

• मोर (Pavo cristatus)
• राखी जंगल कोंबडी (Gallus sonneratii)
• सारस क्रौंच (Grus antigone)
• सामान्य क्रौंच (Grus grus)
• भारतीय गिधाड (Gyps indicus)
• ठिपकेदार कबूतर (Spilopelia chinensis)
• चित्रित वाळवंटी तित्तर (Pterocles indicus)

3. सरपटणारे प्राणी व उभयचर

अधिकृत पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र अधिसूचनेमध्ये सुमारे २५ सरपटणाऱ्या प्रजाती आणि अनेक उभयचर प्रजातींचा उल्लेख आहे. बंगाल मॉनिटर सरडा (Varanus bengalensis) हा येथे नोंदवलेला महत्त्वाचा सरपटणारा प्राणी आहे.

MPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

1. उमरेड-पवनी-करांडला अभयारण्य नागपूर आणि भंडारा या दोन जिल्ह्यांत पसरलेले आहे.
2. यामध्ये उमरेड, कुही, भिवापूर आणि पवनी या चार तालुक्यांचा समावेश होतो.
3. अभयारण्याची स्थापना २९ जून २०१२ रोजी झाली.
4. अभयारण्याचे क्षेत्रफळ १८९.२९ चौ.कि.मी. आहे.
5. वैनगंगा ही या अभयारण्याशी संबंधित प्रमुख नदी आहे.
6. येथे दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानझडी वने आढळतात.
7. १६ मार्च २०१७ रोजी ६३.२३० चौ.कि.मी. क्षेत्राची ESZ अधिसूचना जारी झाली.

परीक्षेतील महत्त्वाचा मुद्दा

क्षेत्रफळाची गल्लत करू नका:

• अभयारण्य – १८९.२९ चौ.कि.मी.
• पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र (ESZ) – ६३.२३० चौ.कि.मी.

ही दोन्ही क्षेत्रफळे स्वतंत्र आहेत.

MPSC सराव प्रश्न (10 MCQs)

प्रश्न १. उमरेड-पवनी-करांडला वन्यजीव अभयारण्यासंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या.

1. हे अभयारण्य नागपूर आणि भंडारा जिल्ह्यांत पसरलेले आहे.
2. या अभयारण्याची स्थापना २०१२ मध्ये झाली.
3. या अभयारण्याचा संबंध गोदावरी नदीशी आहे.

वरीलपैकी कोणती विधाने योग्य आहेत?

(A) फक्त १ आणि २
(B) फक्त २ आणि ३
(C) फक्त १ आणि ३
(D) १, २ आणि ३

योग्य उत्तर: (A)

स्पष्टीकरण: अभयारण्य नागपूर व भंडारा जिल्ह्यांत असून त्याची अधिसूचना २९ जून २०१२ रोजी झाली. याचा प्रमुख नदीसंबंध वैनगंगा नदीशी आहे.

प्रश्न २. उमरेड-पवनी-करांडला अभयारण्यातील तालुक्यांसंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या.

1. उमरेड, कुही आणि भिवापूर हे नागपूर जिल्ह्यातील तालुके आहेत.
2. पवनी हा भंडारा जिल्ह्यातील तालुका आहे.
3. संपूर्ण अभयारण्य फक्त नागपूर जिल्ह्यात आहे.

योग्य पर्याय निवडा.

(A) फक्त १
(B) फक्त १ आणि २
(C) फक्त २ आणि ३
(D) सर्व विधाने योग्य

योग्य उत्तर: (B)

स्पष्टीकरण: अभयारण्य चार तालुक्यांत पसरलेले आहे. उमरेड, कुही आणि भिवापूर हे नागपूर जिल्ह्यात, तर पवनी हा भंडारा जिल्ह्यात आहे.

प्रश्न ३. अभयारण्याच्या पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत (ESZ) खालील विधाने विचारात घ्या.

1. ESZ ची अंतिम अधिसूचना २०१७ मध्ये जारी झाली.
2. ESZ चे क्षेत्रफळ ६३.२३० चौ.कि.मी. आहे.
3. ESZ आणि अभयारण्याचे क्षेत्रफळ समान आहे.

योग्य विधाने कोणती?

(A) फक्त १ आणि २
(B) फक्त २ आणि ३
(C) फक्त १ आणि ३
(D) सर्व विधाने योग्य

योग्य उत्तर: (A)

स्पष्टीकरण: ESZ ची अंतिम अधिसूचना १६ मार्च २०१७ रोजी जारी झाली. त्याचे क्षेत्रफळ ६३.२३० चौ.कि.मी. असून अभयारण्याचे क्षेत्रफळ १८९.२९ चौ.कि.मी. आहे.

प्रश्न ४. उमरेड-पवनी-करांडला अभयारण्याच्या वनस्पती व वनप्रकाराबाबत खालील विधाने विचारात घ्या.

1. येथे दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानझडी वने आढळतात.
2. सागवान हे येथील प्रमुख वृक्षांपैकी एक आहे.
3. येथे प्रामुख्याने सदाहरित वने आढळतात.

योग्य पर्याय निवडा.

(A) फक्त १
(B) फक्त १ आणि २
(C) फक्त २ आणि ३
(D) सर्व विधाने योग्य

योग्य उत्तर: (B)

स्पष्टीकरण: या अभयारण्यातील वनांचा प्रमुख प्रकार दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानझडी वने हा आहे. सागवान, ऐन, मोह आणि पळस यांसारखे वृक्ष येथे आढळतात.

प्रश्न ५. खालील जोड्या योग्य प्रकारे जुळवा.

अ गट	ब गट
अ. वैनगंगा	१. प्रमुख नदी
ब. सागवान	२. वृक्षप्रजाती
क. वाघ	३. सस्तन प्राणी
ड. मोर	४. पक्षी

पर्याय:

(A) अ-१, ब-२, क-३, ड-४
(B) अ-२, ब-१, क-४, ड-३
(C) अ-३, ब-४, क-१, ड-२
(D) अ-४, ब-३, क-२, ड-१

योग्य उत्तर: (A)

स्पष्टीकरण: वैनगंगा ही प्रमुख नदी, सागवान ही वृक्षप्रजाती, वाघ हा सस्तन प्राणी आणि मोर हा पक्षी आहे.

प्रश्न ६. खालील जोड्या जुळवा.

अ गट	ब गट
अ. २९ जून २०१२	१. ESZ अंतिम अधिसूचना
ब. १६ मार्च २०१७	२. अभयारण्य स्थापना
क. १८९.२९ चौ.कि.मी.	३. ESZ क्षेत्रफळ
ड. ६३.२३० चौ.कि.मी.	४. अभयारण्य क्षेत्रफळ

योग्य पर्याय निवडा.

(A) अ-२, ब-१, क-४, ड-३
(B) अ-१, ब-२, क-३, ड-४
(C) अ-४, ब-३, क-२, ड-१
(D) अ-३, ब-४, क-१, ड-२

योग्य उत्तर: (A)

स्पष्टीकरण: २९ जून २०१२ ही स्थापना अधिसूचनेची तारीख आहे. १६ मार्च २०१७ रोजी ESZ ची अंतिम अधिसूचना जारी झाली. १८९.२९ चौ.कि.मी. हे अभयारण्याचे, तर ६३.२३० चौ.कि.मी. हे ESZ चे क्षेत्रफळ आहे.

प्रश्न ७. उमरेड-पवनी-करांडला अभयारण्याशी संबंधित प्रमुख नदी कोणती?

(A) तापी
(B) वैनगंगा
(C) भीमा
(D) कृष्णा

योग्य उत्तर: (B)

स्पष्टीकरण: वैनगंगा नदी अभयारण्याच्या पूर्वेकडील परिसराशी संबंधित आहे. ही नदी विदर्भातील महत्त्वाची नदी असून तिच्या खोऱ्यातील जंगलांना वन्यजीव संवर्धनाच्या दृष्टीने महत्त्व आहे.

प्रश्न ८. खालीलपैकी कोणता प्राणी उमरेड-पवनी-करांडला अभयारण्याच्या प्रमुख वन्यजीवांमध्ये समाविष्ट होतो?

(A) हिमबिबट्या
(B) एकशिंगी गेंडा
(C) रानगवा
(D) कस्तुरी मृग

योग्य उत्तर: (C)

स्पष्टीकरण: रानगवा (Bos gaurus) हा अभयारण्यातील महत्त्वाचा वन्यप्राणी आहे. वाघ, बिबट्या, रानकुत्रा आणि अस्वल हेही येथे आढळतात.

प्रश्न ९. उमरेड-पवनी-करांडला अभयारण्याचे पर्यावरणीय महत्त्व कोणत्या बाबीशी विशेषतः संबंधित आहे?

(A) समुद्री जैवविविधता
(B) वाघांच्या भ्रमणमार्गाचे संवर्धन
(C) हिमालयीन वनस्पतींचे संवर्धन
(D) प्रवाळभित्तींचे संरक्षण

योग्य उत्तर: (B)

स्पष्टीकरण: हे अभयारण्य वैनगंगा नदीच्या परिसरातील जंगलांमुळे ताडोबा-अंधारी आणि इतर संरक्षित क्षेत्रांमधील वाघांच्या भ्रमणमार्गासाठी महत्त्वाचे आहे.

प्रश्न १०. वन्यजीव अभयारण्य आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र (ESZ) यांमधील योग्य फरक कोणता?

(A) दोन्हींचा कायदेशीर दर्जा समान आहे.
(B) ESZ म्हणजे राष्ट्रीय उद्यानाचा दुसरा प्रकार आहे.
(C) ESZ हे संरक्षित क्षेत्राच्या आसपास पर्यावरण संरक्षणासाठी अधिसूचित केलेले क्षेत्र असते.
(D) ESZ मध्ये सर्व प्रकारच्या मानवी क्रियांना पूर्ण बंदी असते.

योग्य उत्तर: (C)

स्पष्टीकरण: ESZ हे संरक्षित क्षेत्राभोवती पर्यावरणीय संवेदनशीलता जपण्यासाठी अधिसूचित केले जाते. त्यामध्ये विविध मानवी आणि विकासात्मक क्रियांवर नियमन किंवा निर्बंध असतात; सर्व क्रियांवर सरसकट बंदी नसते.

उत्तरतालिका

प्रश्न	उत्तर	प्रश्न	उत्तर
१	A	६	A
२	B	७	B
३	A	८	C
४	B	९	B
५	A	१०	C

संदर्भ व अधिकृत स्रोत (References)

1. महाराष्ट्र शासन – भंडारा जिल्हा: उमरेड-करांडला अभयारण्याची माहिती.
2. महाराष्ट्र इको-टुरिझम: Umred-Karhandla Wildlife Sanctuary – अधिकृत माहितीपत्रक.
3. MoEFCC – भारत सरकार: S.O. 837(E), 16 मार्च 2017 – अंतिम ESZ अधिसूचना.
4. MoEFCC संरक्षित क्षेत्र डेटाबेस: Protected Area Information – Wildlife Sanctuaries.
5. महाराष्ट्र शासन: Maharashtra Environment Statistics – National Parks and Sanctuaries.
6. वन विभाग – संरक्षण मूल्यांकन: Umred-Paoni-Karhandla Wildlife Sanctuary – Conservation Values.