महाराष्ट्र केसरी (Maharashtra Kesari Wrestling Championship) ही महाराष्ट्र राज्य कुस्तीगीर परिषदेतर्फे (Maharashtra State Wrestling Association) दरवर्षी आयोजित केली जाणारी राज्यातील सर्वोच्च व अत्यंत प्रतिष्ठेची कुस्ती स्पर्धा आहे. लाल माती (पारंपरिक आखाडा) आणि मॅट (गादी) अशा दोन्ही प्रकारांत रंगणाऱ्या या महामुकाबल्यात विजयी मल्लाला मानाची चांदीची गदा प्रदान केली जाते. एमपीएससी (MPSC Rajyaseva, Combine Group B & C) तसेच इतर स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने क्रीडा घडामोडी, महाराष्ट्राचा इतिहास व संस्कृती या घटकांतर्गत महाराष्ट्र केसरी स्पर्धेवर नियमितपणे वस्तुनिष्ठ प्रश्न विचारले जातात.
महत्त्वाचे मुद्दे (Key Takeaways)
- स्थापना व पहिली स्पर्धा: सन १९६१ मध्ये औरंगाबाद (छत्रपती संभाजीनगर) येथे पहिली स्पर्धा झाली. पहिले महाराष्ट्र केसरी पै. दिनकर दह्यारी ठरले.
- आयोजक संस्था: महाराष्ट्र राज्य कुस्तीगीर परिषद (संस्थापक: कुस्तीमहर्षी मामासाहेब मोहोळ).
- मानाची चांदीची गदा: १९८२ पासून मामासाहेब मोहोळ यांच्या स्मरणार्थ विजेत्यास चांदीची गदा देण्याची परंपरा सुरू झाली. या गदेचे वजन सुमारे ८ ते १० किलो असून त्यावर २ किलो शुद्ध चांदीचे नक्षीदार आवरण आणि सागवानी लाकडाचा वापर असतो.
- हॅटट्रिक विजेते (सलग ३ वेळा): पै. नरसिंग यादव (२०११, २०१२, २०१३) आणि पै. विजय चौधरी (२०१४, २०१५, २०१६).
- दोन वेळा विजेते (Double Champions): गणपतराव खेडकर, चंबा मुतनाळ, दादू चौगुले, लक्ष्मण वडार आणि चंद्रहार पाटील.
- नुकतेच विजेते (Recent Winners):
- ६४ वी आवृत्ती (२०२२, सातारा): पै. पृथ्वीराज पाटील (कोल्हापूर)
- ६५ वी आवृत्ती (जानेवारी २०२३, पुणे): पै. शिवराज राक्षे (नांदेड/पुणे)
- ६६ वी आवृत्ती (नोव्हेंबर २०२३, पुणे-फुलगाव): पै. सिकंदर शेख (सोलापूर)
- ६७ वी आवृत्ती (२०२५, अहिल्यानगर): पै. पृथ्वीराज मोहोळ (पुणे)
परीक्षेच्या दृष्टीने विश्लेषण (MPSC Exam Relevance)
एमपीएससी परीक्षांमध्ये महाराष्ट्र केसरी स्पर्धेचा समावेश खालील घटकांत होतो:
- MPSC पूर्व परीक्षा (Prelims – Rajyaseva & Combine): चालू घडामोडी (Current Affairs) व क्रीडा (Sports) विभागात नुकतेच झालेले विजेते, उपविजेते, स्पर्धेचे ठिकाण, आवृत्ती क्रमांक आणि हॅटट्रिक विजेत्या पैलवानांवर थेट बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs) विचारले जातात.
- MPSC मुख्य परीक्षा (Mains – GS 1 & सामान्य अध्ययन): महाराष्ट्राचा सामाजिक इतिहास, क्रीडा परंपरा, कुस्ती पंढरी कोल्हापूरचे योगदान आणि ग्रामीण संस्कृतीचे संवर्धन या संदर्भात विश्लेषणात्मक माहिती विचारली जाते.
महाराष्ट्र केसरी: स्वरूप व वैशिष्ट्ये
महाराष्ट्र केसरी स्पर्धेचे नियम आणि स्वरूप इतर राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय कुस्ती स्पर्धांप्रमाणे आधुनिक नियमावलीवर आधारित असते:
- दोन गट (Categories): ही स्पर्धा माती विभाग (Soil / Traditional Mud Wrestling) आणि गादी विभाग (Mat Wrestling) अशा दोन स्वतंत्र विभागांत खेळवली जाते.
- अंतिम लढत (Final Bout): माती विभागातील विजेता पैलवान आणि गादी विभागातील विजेता पैलवान यांच्यात महाराष्ट्र केसरीच्या मुख्य किताबासाठी अंतिम झुंज होते.
- पारितोषिक व सन्मान: मानाच्या चांदीच्या गदेसोबत महाराष्ट्र शासनाकडून रोख पारितोषिक तसेच शासकीय सेवेत थेट नियुक्ती (जसे वर्ग १ / वर्ग २ दर्जाचे पोलीस उपअधीक्षक किंवा तहसीलदार पद) दिली जाते.
महाराष्ट्र केसरी विजेत्यांची संपूर्ण यादी (१९६१ ते २०२५)
| आवृत्ती / क्र. | वर्ष | विजेता पैलवान | जिल्हा / प्रतिनिधित्व | आयोजन ठिकाण |
|---|---|---|---|---|
| १ | १९६१ | दिनकर दह्यारी | सांगली | औरंगाबाद |
| २ | १९६२ | भगवान मोरे | धुळे | धुळे |
| ३ | १९६४ | गणपतराव खेडकर | कोल्हापूर | अमरावती |
| ४ | १९६५ | गणपतराव खेडकर | कोल्हापूर | नाशिक |
| ५ | १९६६ | दीनानाथ सिंग | मुंबई | मुंबई |
| ६ | १९६७ | चंबा मुतनाळ | कोल्हापूर | खामगाव |
| ७ | १९६८ | चंबा मुतनाळ | कोल्हापूर | नागपूर |
| ८ | १९६९ | हरिश्चंद्र बिराजदार | लातूर | लातूर |
| ९ | १९७० | दादू चौगुले | कोल्हापूर | पुणे |
| १० | १९७१ | दादू चौगुले | कोल्हापूर | अलिबाग |
| ११ | १९७२ | लक्ष्मण वडार | कोल्हापूर | कोल्हापूर |
| १२ | १९७३ | लक्ष्मण वडार | कोल्हापूर | अकोला |
| १३ | १९७४ | युवराज पाटील | कोल्हापूर | ठाणे |
| १४ | १९७५ | रघुनाथ पवार | पुणे | चंद्रपूर |
| १५ | १९७६ | हिरामण बनकर | पुणे | अकलूज |
| १६ | १९७८ | आप्पासाहेब कदम | कोल्हापूर | मुंबई |
| १७ | १९७९ | शिवाजीराव पाचपुते | अहिल्यानगर | नाशिक |
| १८ | १९८० | इस्माईल शेख | कोल्हापूर | खोपोली |
| १९ | १९८१ | बापू लोखंडे | सांगली | नागपूर |
| २० | १९८२ | संभाजी पाटील | कोल्हापूर | बीड |
| २१ | १९८३ | सरदार खुशहाल | पुणे | पुणे |
| २२ | १९८४ | नामदेव मोळे | सांगली | सांगली |
| २३ | १९८५ | विष्णूजी जोशीलकर | कोल्हापूर | पिंपरी-चिंचवड |
| २४ | १९८६ | गुलाब बर्डे | नाशिक | सोलापूर |
| २५ | १९८७ | तानाजी बनकर | सोलापूर | नागपूर |
| २६ | १९८८ | रावसाहेब मगर | सोलापूर | सोलापूर |
| २७ | १९९२ | आप्पालाल शेख | सोलापूर | सोलापूर |
| २८ | १९९३ | उदयराज जाधव | पुणे | पुणे |
| २९ | १९९४-९५ | संजय पाटील | कोल्हापूर | अकोला |
| ३० | १९९५-९६ | शिवाजी केकाण | बीड | नाशिक |
| ३१ | १९९६-९७ | अशोक शिर्के | पुणे | वर्धा |
| ३२ | १९९७-९८ | गोरखनाथ सरक | सोलापूर | नागपूर |
| ३३ | १९९८-९९ | धनाजी फडतरे | सातारा | पुणे |
| ३४ | १९९९-०० | विनोद चौगुले | कोल्हापूर | खामगाव |
| ३५ | २००१ | राहुल काळभोर | पुणे | नांदेड |
| ३६ | २००२ | मुन्नालाल शेख | सोलापूर | जालना |
| ३७ | २००३ | दत्तात्रय गायकवाड | पुणे | यवतमाळ |
| ३८ | २००४ | चंद्रहास निमगिरे | पुणे | वाशी (नवी मुंबई) |
| ३९ | २००५ | सईद चाउस | नांदेड | इंदापूर |
| ४० | २००६ | अमोल बुचडे | पुणे | बारामती |
| ४१ | २००७ | चंद्रहार पाटील | सांगली | औरंगाबाद |
| ४२ | २००८ | चंद्रहार पाटील | सांगली | सांगली |
| ४३ | २००९ | विकी बनकर | पुणे | पिंपरी-चिंचवड |
| ४४ | २०१० | समाधान घोडके | सोलापूर | रोहा (रायगड) |
| ४५ | २०११ | नरसिंग यादव | मुंबई | अकलूज |
| ४६ | २०१२ | नरसिंग यादव | मुंबई | गोंदिया |
| ४७ | २०१३ | नरसिंग यादव | मुंबई | भोसरी (पुणे) |
| ४८ | २०१४ | विजय चौधरी | जळगाव | अहिल्यानगर |
| ४९ | २०१५ | विजय चौधरी | जळगाव | नागपूर |
| ५० | २०१६ | विजय चौधरी | जळगाव | वारजे (पुणे) |
| ५१ | २०१७ | अभिजीत कटके | पुणे | भूगाव (पुणे) |
| ५२ | २०१८ | बाला रफीक शेख | सोलापूर | जालना |
| ५३ | २०१९ | हर्षद सदगीर | नाशिक | म्हाळुंगे-बालेवाडी (पुणे) |
| ५४ | २०२२ (६४ वी) | पृथ्वीराज पाटील | कोल्हापूर | सातारा |
| ५५ | २०२३ (६५ वी – जाने) | शिवराज राक्षे | नांदेड/पुणे | पुणे |
| ५६ | २०२३ (६६ वी – नोव्हें) | सिकंदर शेख | सोलापूर | फुलगाव (पुणे) |
| ५७ | २०२५ (६७ वी) | पृथ्वीराज मोहोळ | पुणे | अहिल्यानगर |
संभाव्य सराव प्रश्न (Practice Questions)
प्रश्न १. महाराष्ट्र केसरी कुस्ती स्पर्धेच्या संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
(अ) पहिली महाराष्ट्र केसरी स्पर्धा १९६१ मध्ये औरंगाबाद येथे पार पडली व पै. दिनकर दह्यारी पहिले विजेते ठरले.
(ब) महाराष्ट्र केसरी स्पर्धेत सलग तीन वेळा (हॅटट्रिक) विजेतेपद पटकावणारे पै. नरसिंग यादव आणि पै. विजय चौधरी हे मल्ल आहेत.
(क) विजेत्यास दिल्या जाणाऱ्या मानाच्या चांदीच्या गदेची सुरुवात १९८२ मध्ये कुस्तीमहर्षी मामासाहेब मोहोळ यांच्या स्मरणार्थ झाली.
वरीलपैकी कोणते/ती विधाने बरोबर आहेत?
१) फक्त (अ) आणि (ब)
२) फक्त (ब) आणि (क)
३) फक्त (अ) आणि (क)
४) वरील सर्व (अ, ब आणि क)
उत्तर: ४) वरील सर्व (अ, ब आणि क)
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र केसरी स्पर्धेची सुरुवात १९६१ मध्ये झाली असून पहिले विजेते पै. दिनकर दह्यारी होते. नरसिंग यादव (२०११ ते २०१३) आणि विजय चौधरी (२०१४ ते २०१६) यांनी हॅटट्रिक नोंदवली आहे. १९८२ मध्ये मामासाहेब मोहोळ यांच्या पश्चात ही ऐतिहासिक चांदीची गदा प्रदान करण्याची परंपरा सुरू झाली.
प्रश्न २. महाराष्ट्र केसरी स्पर्धा २०२३ (६६ वी आवृत्ती) आणि २०२५ (६७ वी आवृत्ती) चे विजेते अनुक्रमे कोण आहेत?
१) शिवराज राक्षे आणि वेताळ शेळके
२) सिकंदर शेख आणि पृथ्वीराज मोहोळ
३) पृथ्वीराज पाटील आणि महेंद्र गायकवाड
४) अभिजीत कटके आणि हर्षद सदगीर
उत्तर: २) सिकंदर शेख आणि पृथ्वीराज मोहोळ
स्पष्टीकरण: नोव्हेंबर २०२३ मध्ये पुण्यात पार पडलेल्या ६६ व्या महाराष्ट्र केसरी स्पर्धेत सोलापूरच्या पै. सिकंदर शेखने बाजी मारली होती, तर अहिल्यानगर येथे पार पडलेल्या ६७ व्या महाराष्ट्र केसरी स्पर्धा २०२५ मध्ये पुण्याच्या पै. पृथ्वीराज मोहोळने अंतिम फेरीत महेंद्र गायकवाडचा पराभव करत मानाची गदा पटकावली.
प्रश्न ३. महाराष्ट्र केसरी स्पर्धेची अंतिम लढत कोणत्या दोन विभागांतील विजेत्या मल्लांमध्ये खेळवली जाते?
१) ६० किलो गट आणि ७४ किलो गट
२) ग्रीको-रोमन आणि फ्री-स्टाईल विभाग
३) माती विभाग (Soil) आणि गादी विभाग (Mat)
४) वरिष्ठ गट आणि कनिष्ठ गट
उत्तर: ३) माती विभाग (Soil) आणि गादी विभाग (Mat)
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र केसरी कुस्ती स्पर्धा पारंपरिक लाल माती आणि आधुनिक मॅट (गादी) अशा दोन विभागांत घेतली जाते. माती विभागातील अव्वल विजेता आणि गादी विभागातील अव्वल विजेता यांच्यात ‘महाराष्ट्र केसरी’ किताबासाठी अंतिम झुंज रंगते.
