मराठी ही भारतातील प्रमुख आधुनिक भारतीय-आर्य भाषांपैकी एक आहे. महाराष्ट्राची राजभाषा असलेल्या मराठी भाषेचा विकास अनेक शतकांच्या कालखंडात झाला आहे. संस्कृत, विविध प्राकृत भाषा, अपभ्रंश आणि स्थानिक भाषिक परंपरा यांच्या परस्परसंबंधांतून मराठीचे स्वरूप विकसित झाले.
मराठी भाषेचा इतिहास अभ्यासताना तिची उत्पत्ती, भाषिक विकासाचे टप्पे, प्राचीन शिलालेख, साहित्यनिर्मिती, भाषेवरील इतर भाषांचा प्रभाव आणि आधुनिक काळातील भाषाशुद्धी चळवळ यांचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.
मराठी भाषेची उत्पत्ती आणि विकास
मराठी भाषेच्या उत्पत्तीबाबत विविध अभ्यासकांनी वेगवेगळी मते मांडली आहेत. सर्वसाधारण भाषाशास्त्रीय मांडणीनुसार मराठीचा संबंध महाराष्ट्री प्राकृत आणि त्यानंतरच्या अपभ्रंश भाषिक परंपरेशी जोडला जातो. मात्र मराठीचा विकास हा एका भाषेतून दुसऱ्या भाषेत झालेला सरळ, एकरेषीय बदल नसून दीर्घकालीन भाषिक परिवर्तनाची प्रक्रिया आहे.
मराठी भाषेच्या विकासाचे प्रमुख टप्पे
प्राचीन भारतीय-आर्य भाषिक परंपरा
वैदिक संस्कृत व संस्कृत
↓
मध्य भारतीय-आर्य भाषा अवस्था
पाली व विविध प्राकृत भाषा
↓
अपभ्रंश अवस्था
प्राकृत भाषांनंतरचे विकसित भाषिक स्वरूप
↓
जुनी मराठी
शिलालेख, प्रारंभिक गद्य व साहित्य
↓
आधुनिक मराठी
टीप: हा मराठीच्या विकासाचा सर्वसाधारण अभ्यासक्रमीय आराखडा आहे. विविध भाषिक अवस्था एकमेकांशी काही काळ समांतर अस्तित्वात होत्या.
मराठी भाषेच्या इतिहासातील महत्त्वाच्या संज्ञा
| संज्ञा | अर्थ |
|---|---|
| वैदिक संस्कृत | वेदांमध्ये आढळणारे प्राचीन संस्कृत भाषेचे स्वरूप |
| अभिजात संस्कृत | व्याकरणबद्ध, साहित्यिक संस्कृतचे प्रमाणित स्वरूप |
| प्राकृत | मध्य भारतीय-आर्य भाषिक परंपरेतील भाषांचे समूह |
| महाराष्ट्री प्राकृत | प्राकृत भाषांपैकी एक प्रमुख साहित्यिक भाषा |
| अपभ्रंश | प्राकृतांनंतर विकसित झालेली भाषिक अवस्था |
| जुनी मराठी | मराठी भाषेचे ऐतिहासिक, प्रारंभिक स्वरूप |
| देशी | स्थानिक भाषिक परंपरेशी संबंधित शब्द किंवा भाषिक स्वरूप; संदर्भानुसार अर्थ बदलतो |
मराठी भाषेच्या उत्पत्तीविषयी विविध मते
१ संस्कृत, प्राकृत आणि अपभ्रंश यांशी संबंध
मराठीचा विकास महाराष्ट्री प्राकृत आणि अपभ्रंश यांच्याशी संबंधित असल्याचे अनेक भाषाशास्त्रज्ञ मानतात. या मतानुसार मराठीमध्ये संस्कृतमधून थेट आलेले शब्द तसेच प्राकृत आणि अपभ्रंश भाषिक अवस्थांमधून विकसित झालेले शब्द आढळतात.
मराठीतील सर्व शब्द संस्कृतमधूनच आले आहेत, असे मानणे योग्य नाही. मराठीच्या शब्दसंपत्तीत स्थानिक देशी शब्द, द्रविड भाषांमधील काही शब्द आणि फारसी, अरबी, पोर्तुगीज व इंग्रजी यांसारख्या भाषांमधून स्वीकारलेले शब्दही आहेत.
२ वेदपूर्वकालीन आणि वैदिक भाषांविषयीचे मत
मराठीतील काही ध्वनी, शब्द आणि भाषिक रचनांच्या संदर्भात प्राचीन भाषिक परंपरांचा अभ्यास केला जातो. वैदिक संस्कृत आणि अभिजात संस्कृत यांच्या स्वरूपातही काही फरक आहेत.
तथापि, मराठीचा उगम थेट वेदपूर्वकालीन बोलीभाषांपासून झाला, असा निर्विवाद निष्कर्ष काढण्यासाठी पुरेसा आधार नाही. हा विषय भाषेच्या प्राचीन इतिहासाशी संबंधित असल्याने उपलब्ध भाषिक पुरावे, शिलालेख आणि ऐतिहासिक साहित्य यांच्या आधारे त्याचा अभ्यास केला जातो.
२.३ तमिळ-मराठी आणि द्रविड भाषांचा संबंध
महाराष्ट्रात मराठीच्या विकासापूर्वी कोणत्या स्थानिक भाषा बोलल्या जात होत्या आणि त्या भाषांचा मराठीवर किती प्रभाव पडला, हा भाषाशास्त्रीय अभ्यासाचा विषय आहे.
मराठीमध्ये कन्नड, तेलुगू, तमिळ आणि इतर द्रविड भाषांशी संबंधित काही शब्द आढळतात. महाराष्ट्राचा दक्षिण भारताशी असलेला ऐतिहासिक संपर्क लक्षात घेता अशा भाषिक देवाणघेवाणीचा अभ्यास महत्त्वाचा आहे.
भाषाशास्त्रज्ञ विश्वनाथ खैरे यांनी मराठी आणि तमिळ यांच्या संबंधांविषयी स्वतंत्र मांडणी केली. त्यांच्या विचारांना सर्वमान्य भाषाशास्त्रीय निष्कर्ष समजण्याऐवजी अभ्यासकांनी मांडलेले विशिष्ट मत म्हणून समजावे.
MPSC साठी महत्त्वाचे: मराठी ही भारतीय-आर्य भाषा आहे. तिच्या विकासात महाराष्ट्री प्राकृत आणि अपभ्रंश यांचा महत्त्वाचा संबंध मानला जातो. द्रविड भाषांशी असलेले संपर्कसंबंध आणि शब्दांची देवाणघेवाण हा वेगळा अभ्यासाचा मुद्दा आहे.
मराठी भाषेच्या इतिहासाची साधने
मराठी भाषेचा ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यासाठी लेखी पुरावे, साहित्य, शिलालेख, ताम्रपट, कागदपत्रे आणि लोकपरंपरा यांचा अभ्यास केला जातो.
१ प्रत्यक्ष आणि लेखी साधने
| साधन | स्वरूप व उपयोग |
|---|---|
| शिलालेख व कोरीव लेख | तत्कालीन भाषेचे शब्द, वाक्यरचना आणि लेखनपद्धती समजते |
| ताम्रपट | दानपत्रे, जमीन अनुदाने आणि प्रशासकीय व्यवहारांची माहिती मिळते |
| ग्रंथ व साहित्य | भाषेचा साहित्यिक विकास आणि शब्दसंपत्ती समजते |
| कागदपत्रे | तत्कालीन व्यवहारातील भाषा आणि प्रशासकीय संज्ञा समजतात |
| राजाज्ञा व फर्माने | राज्यकारभारातील भाषेचे स्वरूप समजते |
| करारनामे व तहनामे | राजकीय व प्रशासकीय व्यवहारांतील भाषा समजते |
| पत्रव्यवहार | दैनंदिन व्यवहारातील भाषेची शैली आणि शब्दप्रयोग समजतात |
| लोकसाहित्य | लोकभाषा, म्हणी, वाक्प्रचार, लोकगीते व मौखिक परंपरा समजतात |
२ प्रमाण व दुय्यम साधने
मूळ मजकुरातील वर्गीकरणानुसार ऐतिहासिक साधनांचा अभ्यास पुढीलप्रमाणे करता येतो.
प्रमाण किंवा प्राथमिक साधने: तत्कालीन शिलालेख, ताम्रपट, मूळ कागदपत्रे, शासकीय आदेश, राजाज्ञा, करारनामे आणि पत्रव्यवहार.
दुय्यम किंवा नंतरची साधने: तवारिखा, बखरी, पोवाडे आणि इतर ऐतिहासिक वर्णने.
मात्र ही विभागणी संदर्भानुसार बदलू शकते. उदाहरणार्थ, एखाद्या घटनेच्या काळात रचलेली बखर त्या काळाचा प्राथमिक स्रोत ठरू शकते; तर नंतरच्या काळात लिहिलेली बखर दुय्यम स्रोत म्हणून वापरली जाऊ शकते.
३ मराठी भाषेचे प्रारंभिक शिलालेखीय पुरावे
मराठीच्या इतिहासात शिलालेखांना महत्त्वाचे स्थान आहे. कर्नाटकातील श्रवणबेळगोळ येथील गोमटेश्वर मूर्तीच्या परिसरातील इ.स. ९८३ च्या लेखाचा मराठीच्या प्रारंभिक लिखित पुराव्यांमध्ये उल्लेख केला जातो.
मराठीचे साहित्यिक स्वरूप मात्र पुढील काळात अधिक स्पष्ट झाले. इ.स. १२९० च्या सुमारास संत ज्ञानेश्वरांनी रचलेली ज्ञानेश्वरी हा जुन्या मराठी साहित्याच्या इतिहासातील महत्त्वाचा ग्रंथ आहे.
लक्षात ठेवा: भाषेचा सर्वांत जुना उपलब्ध लिखित पुरावा आणि त्या भाषेची प्रत्यक्ष उत्पत्ती यांची तारीख एकच असेल असे नाही. भाषा लेखी पुरावा उपलब्ध होण्यापूर्वीही बोलली जात असू शकते.
मराठी भाषेचा ऐतिहासिक विकास आणि साहित्य
मराठी भाषा बोलचालीतील भाषा म्हणून विकसित झाल्यानंतर तिचा वापर हळूहळू धार्मिक, साहित्यिक, प्रशासकीय आणि सांस्कृतिक क्षेत्रांत वाढला.
| कालखंड / संदर्भ | महत्त्व |
|---|---|
| प्राचीन काळ | प्राकृत आणि इतर भाषिक परंपरांशी संबंध |
| प्रारंभिक शिलालेखीय काळ | मराठीच्या जुन्या स्वरूपाचे लेखी पुरावे |
| मध्ययुगीन काळ | धार्मिक साहित्य, संतसाहित्य आणि गद्यलेखनाचा विकास |
| मराठा राज्यकारभाराचा काळ | प्रशासकीय व्यवहारांत मराठीचा वापर आणि पारिभाषिक शब्दनिर्मिती |
| आधुनिक काळ | मुद्रण, शिक्षण, पत्रकारिता, व्याकरणलेखन आणि भाषाशुद्धीविषयक चर्चा |
मराठी भाषेच्या विकासातील महत्त्वाचे संदर्भ
- श्रवणबेळगोळ शिलालेख: मराठीच्या प्रारंभिक लिखित पुराव्यांच्या अभ्यासात महत्त्वाचा.
- ज्ञानेश्वरी: संत ज्ञानेश्वरांनी रचलेला मराठीतील महत्त्वाचा ग्रंथ; इ.स. १२९० च्या सुमारास रचना.
- महाराष्ट्री प्राकृत: मराठीच्या ऐतिहासिक भाषिक विकासाशी संबंधित महत्त्वाची प्राकृत भाषा.
- अपभ्रंश: आधुनिक भारतीय-आर्य भाषांच्या विकासातील महत्त्वाची भाषिक अवस्था.
- राज्यव्यवहार कोश: मराठा राज्यकारभारात वापरल्या जाणाऱ्या प्रशासकीय संज्ञांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा संदर्भ.
मराठी भाषाशुद्धी चळवळ
१ भाषाशुद्धी म्हणजे काय?
मराठी भाषाशुद्धी चळवळीचा मुख्य उद्देश मराठीतील परकीय भाषांमधून आलेल्या शब्दांच्या जागी मराठी किंवा संस्कृतमधील पर्यायी शब्द वापरण्यास प्रोत्साहन देणे हा होता. या चळवळीला विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात विशेष महत्त्व प्राप्त झाले.
भाषाशुद्धीविषयीच्या चर्चेत दोन प्रमुख प्रश्न होते:
- मराठी भाषेतील परकीय शब्दांच्या जागी स्वकीय पर्यायी शब्द वापरणे कितपत योग्य आहे?
- इतर भाषांमधून आलेले आणि मराठीत रूढ झालेले शब्द काढून टाकणे व्यावहारिक आहे का?
२ स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांचे योगदान
विनायक दामोदर सावरकर (V. D. Savarkar)
सावरकरांनी मराठी भाषाशुद्धीचा जोरदार पुरस्कार केला. त्यांच्या मराठी भाषेचे शुद्धीकरण या लेखनातून भाषेतील परकीय शब्दांच्या वापराविषयीचे विचार मांडले गेले. या विचारांचा प्रसार १९२० च्या दशकात झाला.
सावरकरांच्या मते, मराठीमध्ये शक्य असेल तेथे परकीय शब्दांच्या जागी मराठी किंवा संस्कृतमधील पर्यायी शब्द वापरावेत. भाषाशुद्धी ही भाषिक स्वाभिमानाशी आणि सांस्कृतिक ओळखीशी संबंधित बाब असल्याचे ते मानत होते.
त्यांच्या भाषाविषयक कार्याशी संबंधित काही प्रचलित शब्द:
- दिनांक
- महापौर
- महापालिका
- हुतात्मा
- वेशभूषा
- साप्ताहिक
परीक्षेसाठी सूचना: या शब्दांपैकी प्रत्येक शब्दाची निर्मिती सावरकरांनीच केली असे गृहीत धरू नये. काही शब्दांच्या निर्मितीचे श्रेय किंवा वापरासंबंधीचे तपशील वेगवेगळ्या संदर्भांत वेगळे आढळतात.
३ माधवराव पटवर्धन यांची भूमिका
माधवराव पटवर्धन यांनीही भाषाशुद्धीच्या विचारांचा पुरस्कार केला; मात्र त्यांच्या भूमिकेत मराठीतील स्वकीय शब्दांना प्राधान्य देण्यावर भर होता. शक्य असेल तेथे संस्कृत शब्दांऐवजी मराठीतील शब्द वापरण्याची भूमिका त्यांनी मांडली.
त्यामुळे भाषाशुद्धीच्या चर्चेत सावरकर आणि पटवर्धन यांची नावे विशेष महत्त्वाची ठरतात.
४ भाषाशुद्धी चळवळीला झालेला विरोध
भाषाशुद्धीच्या विचारांना काही साहित्यिक आणि समीक्षकांनी विरोध केला. त्यांचे म्हणणे असे होते की भाषा ही सतत बदलणारी सामाजिक संस्था आहे. दीर्घकाळ चालणाऱ्या भाषिक संपर्कामुळे इतर भाषांतील शब्द स्वीकारले जातात आणि ते भाषेचा नैसर्गिक भाग बनतात.
या संदर्भात श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर, प्रा. के. क्षीरसागर आणि न. चिं. केळकर यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका महत्त्वाच्या ठरतात.
विरोधकांचे प्रमुख मुद्दे
- कोणतीही भाषा इतर भाषांपासून पूर्णपणे अलिप्त राहू शकत नाही.
- परकीय भाषांमधून आलेले अनेक शब्द लोकांच्या दैनंदिन वापरात रूढ झालेले असतात.
- अशा शब्दांना केवळ त्यांच्या उगमामुळे नाकारणे व्यावहारिक नाही.
- कृत्रिम किंवा क्लिष्ट पर्यायी शब्दांमुळे भाषेची सहजता कमी होऊ शकते.
- वेगवेगळ्या शब्दांमुळे अर्थच्छटांमधील फरक व्यक्त करता येतो.
उदाहरणार्थ, जमीन, वकील, गरीब, जिल्हा, सरबत यांसारखे शब्द मराठीच्या वापरात रूढ झाले आहेत. त्यांचा वापर केवळ परकीय भाषिक उगमामुळे बंद करावा का, हा भाषाशुद्धीविषयक चर्चेतील महत्त्वाचा प्रश्न होता.
५ भाषाशुद्धी चळवळीतील प्रमुख व्यक्ती : तुलनात्मक तक्ता
| व्यक्ती | भूमिकेचा सारांश |
|---|---|
| विनायक दामोदर सावरकर | मराठी व संस्कृत पर्यायी शब्दांचा वापर करून भाषाशुद्धीचा पुरस्कार |
| माधवराव पटवर्धन | शक्य तेथे मराठीतील स्वकीय शब्द वापरण्यावर भर |
| श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर | भाषिक देवाणघेवाण आणि रूढ शब्दांच्या स्वीकाराच्या बाजूने भूमिका |
| के. क्षीरसागर | भाषाशुद्धीतील कृत्रिम शब्दनिर्मितीवर टीका |
| न. चिं. केळकर | भाषाशुद्धीचे स्वागत करताना तिच्या मर्यादांवरही भर |
६ भाषाशुद्धी चळवळीचे महत्त्व
भाषाशुद्धी चळवळीमुळे मराठीतील शब्दनिर्मिती, भाषिक स्वाभिमान, प्रशासकीय परिभाषा, परकीय शब्दांचा स्वीकार आणि प्रमाण भाषेचे स्वरूप यांवर व्यापक चर्चा झाली.
आज मराठीमध्ये देशी, संस्कृत, फारसी, अरबी, पोर्तुगीज आणि इंग्रजी अशा विविध भाषिक स्रोतांतील शब्द वापरले जातात. त्यामुळे भाषेचा अभ्यास करताना शब्दांचा उगम, त्यांचा अर्थ, वापर आणि समाजातील रूढी या सर्व बाबी लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- मराठी ही आधुनिक भारतीय-आर्य भाषा आहे.
- महाराष्ट्री प्राकृत आणि अपभ्रंश यांचा मराठीच्या ऐतिहासिक विकासाशी महत्त्वाचा संबंध आहे.
- श्रवणबेळगोळ येथील इ.स. ९८३ चा लेख मराठीच्या प्रारंभिक लिखित पुराव्यांच्या अभ्यासात महत्त्वाचा आहे.
- संत ज्ञानेश्वरांची ज्ञानेश्वरी हा जुन्या मराठी साहित्याचा महत्त्वाचा ग्रंथ आहे.
- मराठी भाषाशुद्धी चळवळीमध्ये विनायक दामोदर सावरकर यांचे योगदान महत्त्वाचे आहे.
- माधवराव पटवर्धन यांनीही भाषाशुद्धीविषयक विचार मांडले.
- भाषाशुद्धीच्या विरोधकांनी भाषिक देवाणघेवाण आणि रूढ शब्दांचे महत्त्व अधोरेखित केले.
- मराठीतील शब्दसंपत्तीवर विविध भाषांचा प्रभाव आहे.
परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्व
| परीक्षेचा घटक | अभ्यासासाठी मुद्दे |
|---|---|
| MPSC Prelims | मराठी भाषेची उत्पत्ती, प्राकृत, अपभ्रंश, ऐतिहासिक पुरावे |
| मराठी व्याकरण | शब्दांचा उगम, देशी व परकीय शब्द |
| साहित्यविषयक प्रश्न | ज्ञानेश्वरी आणि जुन्या मराठी साहित्याचा विकास |
| भाषाशास्त्र | भारतीय-आर्य भाषिक परंपरा आणि भाषिक परिवर्तन |
| आधुनिक मराठीचा इतिहास | भाषाशुद्धी चळवळ, सावरकर, माधवराव पटवर्धन आणि विरोधकांची भूमिका |
झटपट उजळणी
| प्रश्न / घटक | उत्तर |
|---|---|
| मराठी कोणत्या भाषा-कुलातील आहे? | भारतीय-आर्य |
| मराठीच्या विकासाशी संबंधित प्रमुख प्राकृत भाषा कोणती? | महाराष्ट्री प्राकृत |
| प्राकृतांनंतरच्या भाषिक विकासातील महत्त्वाची अवस्था कोणती? | अपभ्रंश |
| मराठीच्या प्रारंभिक लिखित पुराव्यांतील प्रसिद्ध स्थळ कोणते? | श्रवणबेळगोळ |
| श्रवणबेळगोळ येथील प्रसिद्ध लेखाचा काळ कोणता? | इ.स. ९८३ |
| ज्ञानेश्वरीचे रचनाकार कोण? | संत ज्ञानेश्वर |
| ज्ञानेश्वरीचा रचनाकाळ साधारण कोणता? | इ.स. १२९० च्या सुमारास |
| भाषाशुद्धी चळवळीतील प्रमुख पुरस्कर्ते कोण? | वि. दा. सावरकर |
| भाषाशुद्धीच्या चर्चेत आणखी कोणाचे नाव महत्त्वाचे? | माधवराव पटवर्धन |
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
मराठी भाषा कोणत्या भाषा-कुलातील आहे?
मराठी ही भारतीय-आर्य (Indo-Aryan) भाषा आहे.
मराठी भाषेची उत्पत्ती कोणत्या भाषेपासून झाली?
मराठीच्या विकासाचा संबंध महाराष्ट्री प्राकृत आणि अपभ्रंश यांच्याशी जोडला जातो. तिचा विकास दीर्घकालीन भाषिक परिवर्तनातून झाला आहे.
मराठीच्या इतिहासातील श्रवणबेळगोळ शिलालेखाचे महत्त्व काय?
इ.स. ९८३ चा श्रवणबेळगोळ येथील लेख मराठीच्या प्रारंभिक लिखित पुराव्यांच्या अभ्यासात महत्त्वाचा आहे.
मराठी भाषाशुद्धी चळवळ कोणी पुढे नेली?
विनायक दामोदर सावरकर हे भाषाशुद्धी चळवळीतील प्रमुख पुरस्कर्ते होते. माधवराव पटवर्धन यांनीही या विषयावर भूमिका मांडली.
भाषाशुद्धी चळवळीला विरोध का झाला?
मराठीत रूढ झालेले परकीय शब्द केवळ त्यांच्या उगमामुळे वगळणे अव्यावहारिक ठरू शकते आणि कृत्रिम पर्यायी शब्दांमुळे भाषेची सहजता कमी होऊ शकते, असे विरोधकांचे म्हणणे होते.
संबंधित विषय
- मराठी व्याकरण : संधी व समास
- मराठी शब्दांच्या जाती
- तत्सम, तद्भव, देशी आणि परभाषीय शब्द
- मराठी भाषेचा ऐतिहासिक विकास
- संतसाहित्य आणि जुन्या मराठी साहित्याचा इतिहास
संदर्भ व पुढील वाचन
- A Dictionary of Old Marathi — जुन्या मराठीच्या अभ्यासासाठी संदर्भग्रंथ.
- Formation of the Marathi Language — मराठी भाषेच्या विकासावरील भाषाशास्त्रीय अभ्यास.
- Maharashtra State Gazetteers — मराठी भाषा व साहित्याच्या इतिहासावरील संदर्भ.
