• मानवी शरीरात अन्न पचनासाठी विविध अवयव मिळून पचनसंस्था तयार झालेली आहे. खालेल्या अन्नाचे रूपांतर विद्राव्य घटकात होणे आणि ते रक्तात मिसळणे या क्रियेला अन्नपचन असे म्हणतात.
  • पचन संस्थेमध्ये अन्ननलिका (Alimentary Canal) व पाचकग्रंथी (Digestive Glands) यांचा समावेश होतो.
  • अन्ननलिका एक लांब, स्नायुमय नलिका असून ती मुखापासून गुदद्वारापर्यंत असते.
  • अन्ननलिकेची लांबी 9 meter (950cm, 32 Ft.) असते.
  • मानवी शरीरात वेगवेगळ्या ठिकाणी अन्ननलिकेचा व्यास वेगवेगळा असतो.

पचन संस्था (Digestive System)

अन्ननलिकेत प्रामुख्याने पुढील भागांचा समावेश होतो.

  1. मुख/ तोंड (Mouth/ Buccal Cavity)
  2. ग्रसनी (Pharynx)
  3. ग्रसिका (Esophagus)
  4. जठर/ आमाशय (Stomach)
  5. लहान आतडे (Small Intestine)
  6. मोठे आतडे (Large Intestine)
  7. मलाशय (Rectum) आणि
  8. गुदद्वार (Anus) यांचा समावेश होतो.

लाळग्रंथी, यकृत, स्वादुपिंड या काही पाचकग्रंथी अन्ननलिकेशी ठराविक ठिकाणी जोडलेल्या असतात.

पचनसंस्थेतील वेगवेगळी इंद्रिये अन्नपचनाचे काम पद्धतशीरपणे करत असतात.

अन्नपचनाच्या क्रियांचे वेगवेगळे टप्पे आहेत. प्रत्येक टप्प्यावर काम करणारे पचनेंद्रिये वेगळे आहे आणि विशिष्ट टप्प्यावरील ती ती इंद्रिये त्यांचे काम सुरळीतपणे पार पाडतात.

  1. मुख/ तोंड (Mouth/ Buccal Cavity):  
  • तोंडात अन्नाचा घास घेतल्यापासून त्याच्या पचनक्रियेला सुरुवात होते तोंडातील अन्न दातांनी चावले जाते. त्याचे बारीक बारीक तुकडे होतात.
  • आपण जे अन्न खातो ते जटील स्वरूपात असते. त्या अन्नाचे अमायलेज/ टायलिन या जैविक उत्प्रेरकांच्या म्हणजेच विकरांच्या साहाय्याने सध्या पदार्थांमध्ये रूपांतर केले जाते. त्यामुळेच पचनाची सुरुवात मुखापासून होते असे म्हणतात.

     2. ग्रासिका  (Pharynx):

  • अन्ननलिकेचे व श्वसननलिकेचे तोंड घशात म्हणजेच ग्रसनीमध्ये उघडते.
  • श्वसननलिकेच्या तोंडावर एपीग्लॉटिस (Epiglottus) नावाचा पडदा असतो त्यामुळे गिळलेले अन्न श्वसननलिकेत

      3.  ग्रसिका (Esophagus):

  • ग्रसनी/ घशापासून जठरापर्यंत असलेल्या अन्ननलिकेला ग्रासिका असे म्हणतात.
  • ग्रासिका अन्न पुढे ढकलण्याचे कार्य करतात.
  • ग्रासिकेची लांबी साधारणपणे 25cm असते.

      4. जठर/अमाशय (Stomach):

  • जठरातील जाठरग्रंथींमधून जाठररस स्रवताे. जठरात आलेले हे अन्न घुसळले जाते.
  • हायड्रोक्लोरिक आम्ल (HCL), पेप्सिन(Pepsin), म्यूकस (श्लेष्म)(Mucous) हे जाठररसाचे तीन घटक मिसळून अन्न आम्लधर्मी होते.
  • जठरात मुख्यतः प्रथिनांचे विघटन होते. खाल्लेल्या अन्नात जठरातील पाचकरस मिसळून तयार झालेले पातळ मिश्रण लहान आतड्यात हळूहळू पुढे ढकलले जाते.

     5. लहान आतडे (Small Intestine):

  • लहान आतडे सुमारे 6 मीटर लांब (20-25 फूट) असते व तो अन्ननलिकेचा सर्वात मोठा भाग आहे.
  • अन्नाचे मुख्यत्वे पचन इथे होते.
  • जठरात पचलेल्या अन्नाचे शोषण इथे होते.
  • लहान आतड्यात अन्नामध्ये तीन पाचकरस मिसळतात. अन्नपचनातून मिळालेले पोषक पदार्थ रक्तात शोषण्याचे काम लहान आतड्यामध्ये होते.
  • लहान आतड्याच्या सुरुवातीच्या भागाला आद्यांत्र (Duodenum) असे म्हणतात. आद्यांत्र्यामध्ये स्वादुपिंड रस (Pancreatic Juice) आणि पित्तरस (Bile) मिसळले जातात.

स्वादुपिंड रस (Pancreatic Juice)

  • स्वादुपिंडातून स्त्रवतो व तो आद्यांत्रात येऊन मिसळतो. यामध्ये Trypsin, Amylase व Lypase अशी ३ विकरे असतात.

पित्तरस (Bile): 

  • पित्तरस यकृतातून स्त्रवतो व तो आद्यांत्रात येऊन मिळतो.
  • स्निग्ध पदार्थांचे Emulsification घडवून आणण्यात पित्तरस (Bile Juice) मदत करतो.

लहान आतडे सुमारे 6 मीटर लांब (20-25 फूट) असते व तो अन्ननलिकेचा सर्वात मोठा भाग आहे.
अन्नाचे मुख्यत्वे पचन इथे होते.
जठरात पचलेल्या अन्नाचे शोषण इथे होते.
लहान आतड्यात अन्नामध्ये तीन पाचकरस मिसळतात. अन्नपचनातून मिळालेले पोषक पदार्थ रक्तात शोषण्याचे काम लहान आतड्यामध्ये होते.
लहान आतड्याच्या सुरुवातीच्या भागाला आद्यांत्र (Duodenum) असे म्हणतात. आद्यांत्र्यामध्ये स्वादुपिंड रस (Pancreatic Juice) आणि पित्तरस (Bile) मिसळले जातात

       6. मोठे आतडे (Large Intestine):

  •  मोठ्या आतड्याची लांबी सुमारे 1.5 मीटर असते.
  • येथे फक्त पाण्याचे शोषण होते.
  • मोठ्या आतड्याच्या सुरुवातीच्या भागाला ‘ॲपेंडिक्स’ हा छोटा भाग जोडलेला असतो.
  • लहान आतड्यात अन्नाचे पचन झाल्यानंतर न पचलेले अन्न आणि पचलेल्या अन्नातील उर्वरित घन भाग मोठ्या आतड्यात येतो.
  • पचनक्रियेनंतर उरलेले पदार्थ गुदद्वारामार्फत शरीराबाहेर टाकले जातात.

यकृत:

  • यकृत ही शरीरातील सर्वांत मोठी ग्रंथी आहे.
  • यकृताला भरपूर रक्तपुरवठा हाेत असतो.
  • यकृताचे मुख्य कार्य म्हणजे ग्लुकोजचा साठा करणे.
  • यकृताच्या खालच्या बाजूस पित्ताशय असते. यामध्ये यकृताने स्रवलेला पित्तरस साठवला जातो.
  • हा पित्तरस लहान आतड्यात पाेहोचला, की तेथील अन्नात मिसळतो व पचन सुलभ होते.
  • स्निग्धपदार्थांच्या पचनास पित्तरसामुळे मदत होते. पित्तरसात क्षार असतात.
अवयवग्रंथीपाचकरस/स्त्रावकार्ये
तोंडलाळग्रंथीलाळ – टायलीन
जठरजठर

भित्तिका

जठाररस

हायड्रोक्लोरिक आम्ल पेप्सिन म्यूकस (श्लेष्म)

अन्न आम्लयुक्त करणे.

प्रथिनांचे विघटन करणे.जठराच्या अातील अस्तराचे हायड्रोक्लोरिक आम्लापासून संरक्षण करणे

जठरयकृतपित्तरसअन्न आम्लारीयुक्त करणे.

मोठ्या मेदकणांचे लहान कणांत रूपांतर (पायसीकरण) करण

स्वादुपिंडस्वादुरस

ट्रिप्सिन
लायपेज अमायलेज

प्रथिनांचे रूपांतर अमिनो आम्लात करणे.

मेदाचे रूपांतर मेदाम्ल व ग्लिसेरॉलमध्ये करणे.

पिष्टमय पदार्थाचे रूपांतर शर्करेत करणे.
लहान आतडेग्रंथी नाहीआंत्ररसप्रथिनांचे अमिनो आम्लात रूपांतर करणे.

पिष्टमय पदाथाचे ग्लुकोजमध्ये रूपांतर करणे.मेदाचे मेदाम्लात व ग्लिसेरॉलमध्ये रूपांतर करण

MPSC Current Affairs चे नियमित अपडेट मिळवण्यासाठी MPSC Today ला फेसबुक, ट्विटर आणि टेलिग्राम वर फॉलो करा.

Join the Conversation

1 Comment

Leave a comment

Your email address will not be published.