विविध विषय आणि त्यांच्या जनकांची (Fathers of Various Subjects/Disciplines) माहिती ही एमपीएससी (MPSC Rajyaseva, Combine Group B & C) तसेच सरळसेवा आणि इतर सर्व स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. सामान्य ज्ञान (General Knowledge) आणि सामान्य विज्ञान (General Science) या घटकांमध्ये ‘जोड्या जुळवा’ (Match the Pairs) किंवा थेट एका वाक्यात उत्तरे स्वरूपात अनेकदा यावर आधारित प्रश्न विचारले जातात. या लेखात विज्ञान, सामाजिक शास्त्रे, तंत्रज्ञान आणि भारतीय संदर्भातील सर्व प्रमुख विषयांचे जनक व त्यांचे योगदान एकत्रित दिलेले आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे (Key Takeaways)
- इतिहास आणि राज्यशास्त्र: इतिहासाचे जनक हेरोडोटस (Herodotus) आणि राज्यशास्त्राचे जनक अ‍ॅरिस्टॉटल (Aristotle) मानले जातात.
- भारतीय संविधान: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार व जनक (Father of the Indian Constitution) म्हटले जाते.
- हरित क्रांती (Green Revolution): जागतिक पातळीवर नॉर्मन बोरलॉग (Norman Borlaug) तर भारतात डॉ. एम. एस. स्वामीनाथन (Dr. M. S. Swaminathan) हरित क्रांतीचे जनक आहेत.
- आधुनिक विज्ञान: गॅलिलिओ गॅलिली (आधुनिक विज्ञान व खगोलशास्त्र), सर आयझॅक न्यूटन / अल्बर्ट आइनस्टाइन (भौतिकशास्त्र), अँटोनी लॅव्हॉइझिए (रसायनशास्त्र).
- अर्थशास्त्र: अ‍ॅडम स्मिथ (Adam Smith) यांना आधुनिक अर्थशास्त्राचे जनक मानले जाते; त्यांनी ‘वेल्थ ऑफ नेशन्स’ (1776) हा ग्रंथ लिहिला.
परीक्षेच्या दृष्टीने विश्लेषण (MPSC Exam Relevance)
१. पूर्व परीक्षा (MPSC Prelims – Rajyaseva & Combine): सामान्य विज्ञान (General Science), आधुनिक तंत्रज्ञान (IT), इतिहास आणि अर्थशास्त्र या विषयांच्या अंतर्गत सरळ फॅक्च्युअल प्रश्न, जोड्या जुळवा (Match the Columns) किंवा विधानांवर आधारित प्रश्न विचारले जातात. उदा. हरित क्रांती, संगणक/इंटरनेट, जनुकशास्त्र (Genetics), रक्ताभिसरण संस्था इत्यादींचे शोधकर्ते.
२. मुख्य परीक्षा (MPSC Mains): मुख्य परीक्षेतील जीएस पेपर्समध्ये (GS-1 इतिहास, GS-2 राज्यघटना व प्रशासन, GS-3 मानव संसाधन व मानवी हक्क / विज्ञान व तंत्रज्ञान, GS-4 अर्थशास्त्र) मूलभूत संकल्पनांचे उगमस्थान आणि विचारवंतांचे योगदान अभ्यासताना या संदर्भ माहितीचा मोठा फायदा होतो.
विविध विषय आणि त्यांचे जनक (Fathers of Various Subjects: Complete List)
खालील तक्त्यामध्ये विविध विषयांचे जगभरातील व भारतीय संदर्भातील जनक (Fathers of Subjects / Pioneers) वर्गवारीनुसार दिले आहेत:
| विषय / शाखा (Subject / Discipline) | जनक / प्रणेते (Father / Pioneer) | महत्त्वाचा संदर्भ / योगदान (Key Contribution) |
|---|---|---|
| इतिहास (History) | हेरोडोटस (Herodotus) | ‘द हिस्टरीज’ ग्रंथाचे लेखक; इतिहासाचे शास्त्रशुद्ध संकलन |
| राज्यशास्त्र (Political Science) | अ‍ॅरिस्टॉटल (Aristotle) | ‘पॉलिटिक्स’ (Politics) ग्रंथाचे लेखक; वैज्ञानिक दृष्टिकोन |
| अर्थशास्त्र (Economics) | अ‍ॅडम स्मिथ (Adam Smith) | ‘द वेल्थ ऑफ नेशन्स’ (1776); भांडवलशाही व बाजारपेठेचे विश्लेषण |
| भारतीय राज्यघटना (Indian Constitution) | डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (Dr. B. R. Ambedkar) | मसुदा समितीचे अध्यक्ष (Chairman of Drafting Committee) |
| अमेरिकन राज्यघटना (American Constitution) | जेम्स मॅडिसन (James Madison) | अमेरिकन संविधानाचे प्रमुख शिल्पकार व ‘बिल ऑफ राइट्स’चे प्रणेते |
| जागतिक हरित क्रांती (Green Revolution) | नॉर्मन बोरलॉग (Norman Borlaug) | गव्हाच्या उच्च उत्पादनक्षम जाती (HYV) विकसित; नोबेल शांतता पुरस्कार |
| भारतीय हरित क्रांती (Indian Green Revolution) | डॉ. एम. एस. स्वामीनाथन (Dr. M. S. Swaminathan) | भारतात गव्हाच्या HYV वाणांचा प्रसार; भारतरत्न सन्मानित |
| भारतीय श्वेत क्रांती / दुग्ध क्रांती (White Revolution) | डॉ. व्हर्गिस कुरियन (Dr. Verghese Kurien) | ‘ऑपरेशन फ्लड’ आणि अमूल (AMUL) ची स्थापना |
| भारतीय अंतराळ संशोधन (Indian Space Program) | डॉ. विक्रम साराभाई (Dr. Vikram Sarabhai) | ISRO चे जनक व पहिले अध्यक्ष |
| भारतीय अणू कार्यक्रम (Indian Nuclear Program) | डॉ. होमी भाभा (Dr. Homi Bhabha) | TIFR आणि भाभा अणुसंशोधन केंद्र (BARC) चे प्रणेते |
| जीवशास्त्र (Biology) | अ‍ॅरिस्टॉटल (Aristotle) | सजीवांचे पहिले वर्गीकरण व सखोल अभ्यास |
| प्राणीशास्त्र (Zoology) | अ‍ॅरिस्टॉटल (Aristotle) | प्राण्यांचे शरीरशास्त्र व वर्गीकरणाचा पद्धतशीर अभ्यास |
| वनस्पतीशास्त्र (Botany) | थियोफ्रॅस्टस (Theophrastus) | ‘हिस्टोरिया प्लँटॅरम’ ग्रंथ; वनस्पतींचे वर्गीकरण |
| सूक्ष्मजीवशास्त्र (Microbiology) | अँटोनी व्हॅन लीव्हेनहॉक / लुई पाश्चर | सूक्ष्मजीवांचा शोध (लीव्हेनहॉक) व पाश्चरायझेशन/लसीकरण (लुई पाश्चर) |
| आधुनिक भौतिकशास्त्र (Modern Physics) | गॅलिलिओ गॅलिली / अल्बर्ट आइनस्टाइन | प्रायोगिक पद्धती (गॅलिलिओ) आणि सापेक्षता सिद्धांत (Einstein) |
| अभिजात भौतिकशास्त्र (Classical Physics) | सर आयझॅक न्यूटन (Sir Isaac Newton) | गतीचे नियम व गुरुत्वाकर्षणाचा वैश्विक सिद्धांत |
| आधुनिक रसायनशास्त्र (Modern Chemistry) | अँटोनी लॅव्हॉइझिए (Antoine Lavoisier) | द्रव्य अक्षय्यतेचा नियम (Conservation of Mass) व ऑक्सिजनचे नामकरण |
| आवर्तसारणी (Periodic Table) | दमित्री मेंडेलीव्ह (Dmitri Mendeleev) | मूलद्रव्यांचे अणुवस्तुमानानुसार पहिली यशस्वी आवर्तसारणी |
| रक्तगट (Blood Groups) | कार्ल लँडस्टीनर (Karl Landsteiner) | A, B, O रक्तगटांचा शोध; नोबेल पुरस्कार विजेते |
| रक्ताभिसरण संस्था (Blood Circulation) | विल्यम हार्वे (William Harvey) | हृदय आणि रक्तवाहिन्यांद्वारे रक्ताभिसरणाचा अचूक सिद्धांत |
| जनुकशास्त्र (Genetics) | ग्रेगोर जोहान मेंडेल (Gregor Johann Mendel) | वाटाण्याच्या झाडांवरील प्रयोग; आनुवंशिकतेचे मूलभूत नियम |
| गणित (Mathematics) | आर्किमिडीज (Archimedes) | भूमिती, पाय (π) चे मूल्य, तरफ व घनतेचा सिद्धांत |
| भूमिती (Geometry) | युक्लिड (Euclid) | ‘द एलिमेंट्स’ ग्रंथ; युक्लिडियन भूमितीचे नियम |
| त्रिकोणमिती (Trigonometry) | हिप्पार्कस (Hipparchus) | त्रिकोणमितीय सारण्यांची पहिली निर्मिती |
| बीजगणित (Algebra) | अल-ख्वारिज्मी / डायोफॅन्टस | ‘अल-किताब अल-मुख्तासर’ (अल-ख्वारिज्मी) व समीकरणांचे विश्लेषण |
| सांख्यिकी (Statistics) | रोनाल्ड फिशर (Ronald Fisher) | आधुनिक प्रायोगिक सांख्यिकी व प्रसरण विश्लेषण (ANOVA) |
| भारतीय सांख्यिकी (Indian Statistics) | प्रशांत चंद्र महालनोबिस (P. C. Mahalanobis) | ISI ची स्थापना, महालनोबिस अंतर, दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेचे प्रारूप |
| आधुनिक वैद्यकशास्त्र (Modern Medicine) | हिप्पोक्रेट्स (Hippocrates) | हिप्पोक्रेटिक ओथ; वैद्यकशास्त्राला अंधश्रद्धेपासून वेगळे केले |
| आयुर्वेद (Ayurveda) | भगवान धन्वंतरी / चरक / सुश्रुत | चरक (औषधशास्त्र), सुश्रुत (शस्त्रक्रिया/Surgery चे जनक) |
| संगणक (Computer) | चार्ल्स बॅबेज (Charles Babbage) | अ‍ॅनालिटिकल इंजिनची संकल्पना व डिझाइन |
| आधुनिक संगणकशास्त्र (Modern Computer Science) | अ‍ॅलन ट्युरिंग (Alan Turing) | ट्युरिंग मशीन व कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) चे मूळ तत्त्व |
| इंटरनेट (Internet) | विंटन सर्फ व बॉब कान (Vinton Cerf & Bob Kahn) | TCP/IP प्रोटोकॉलची रचना |
| वर्ल्ड वाइड वेब (World Wide Web – WWW) | टिम बर्नर्स-ली (Tim Berners-Lee) | HTML, HTTP व पहिली वेब ब्राउझर प्रणाली (1989) |
| ईमेल (Email) | रे टॉमलिन्सन (Ray Tomlinson) | ARPANET वर पहिला संदेश व ‘@’ चिन्हाचा वापर |
| मोबाईल फोन (Mobile Phone) | मार्टिन कूपर (Martin Cooper) | मोटोरोला कंपनीत पहिला हँडहेल्ड सेलफोन तयार केला |
| सर्च इंजिन (Search Engine) | अ‍ॅलन एमटेज (Alan Emtage) | ‘आर्ची’ (Archie – 1990) या पहिल्या सर्च टूलची निर्मिती |
| रोबोटिक्स (Robotics) | आयझॅक असिमोव्ह / जोसेफ एंजेलबर्गर | औद्योगिक रोबोट्सचे प्रवर्तक (Engelberger) व रोबोटिक्स नियम (Asimov) |
| समाजशास्त्र (Sociology) | ऑगस्ट कॉम्टे (Auguste Comte) | प्रत्यक्षवाद (Positivism) व समाजशास्त्राची स्वतंत्र विद्याशाखा म्हणून स्थापना |
| भूगोल (Geography) | इरॅटोस्थेनिस (Eratosthenes) | पृथ्वीचा परीघ मोजला व ‘जिओग्राफी’ हा शब्द रूढ केला |
परीक्षेसाठी संभाव्य सराव प्रश्न (MPSC Practice Questions)
प्रश्न १. खालील जोड्या विचारात घ्या आणि योग्य पर्याय निवडा:
(अ) भारतीय हरित क्रांतीचे जनक – डॉ. एम. एस. स्वामीनाथन
(ब) आधुनिक रसायनशास्त्राचे जनक – अँटोनी लॅव्हॉइझिए
(क) रक्ताभिसरण संस्थेचे जनक – कार्ल लँडस्टीनर
(ड) अर्थशास्त्राचे जनक – अ‍ॅडम स्मिथ
पर्याय:
१) फक्त (अ), (ब) आणि (ड) बरोबर
२) फक्त (अ) आणि (क) बरोबर
३) सर्व विधाने बरोबर आहेत
४) फक्त (ब) आणि (ड) बरोबर
उत्तर: पर्याय १ (फक्त अ, ब आणि ड बरोबर)
स्पष्टीकरण: रक्ताभिसरण संस्थेचा शोध विल्यम हार्वे (William Harvey) यांनी लावला. कार्ल लँडस्टीनर (Karl Landsteiner) हे रक्तगटांचे (A, B, O Blood Groups) जनक मानले जातात. उर्वरित जोड्या अगदी अचूक आहेत.
प्रश्न २. संगणक व माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्रातील जनक आणि त्यांचे शोध यांसंदर्भात खालीलपैकी अयोग्य जोडी कोणती?
१) वर्ल्ड वाइड वेब (WWW) – टिम बर्नर्स-ली
२) इंटरनेट – विंटन सर्फ आणि बॉब कान
३) आधुनिक संगणकशास्त्र – चार्ल्स बॅबेज
४) ईमेल – रे टॉमलिन्सन
उत्तर: पर्याय ३
स्पष्टीकरण: चार्ल्स बॅबेज यांना ‘संगणकाचे जनक’ (Father of Computer) मानले जाते; तर अ‍ॅलन ट्युरिंग (Alan Turing) यांना ‘आधुनिक संगणकशास्त्राचे जनक’ (Father of Modern Computer Science) मानले जाते.
प्रश्न ३. भारतात दरवर्षी २९ जून रोजी साजरा केला जाणारा ‘राष्ट्रीय सांख्यिकी दिन’ (National Statistics Day) कोणाच्या जन्मदिनानिमित्त साजरा केला जातो?
१) सी. आर. राव
२) प्रशांत चंद्र महालनोबिस
३) श्रीनिवास रामानुजन
४) डॉ. होमी भाभा
उत्तर: पर्याय २ (प्रशांत चंद्र महालनोबिस)
स्पष्टीकरण: प्रा. पी. सी. महालनोबिस हे भारतीय सांख्यिकीचे जनक मानले जातात. त्यांनी भारतीय सांख्यिकी संस्था (ISI) स्थापन केली. त्यांच्या अमूल्य योगदानाचा सन्मान म्हणून २९ जून हा त्यांचा जन्मदिवस भारतात ‘राष्ट्रीय सांख्यिकी दिन’ म्हणून साजरा केला जातो.
निष्कर्ष (Conclusion)
विविध विद्याशाखा आणि विषयांचे जनक यांची माहिती स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने स्कोरिंग ठरते. वरील तक्ता आणि महत्त्वाचे मुद्दे नियमित उजळणीसाठी (Quick Revision) अत्यंत उपयुक्त आहेत. या घटकावर हमखास १ ते २ गुणांचे प्रश्न विचारले जातात, त्यामुळे हा संपूर्ण तक्ता काळजीपूर्वक अभ्यासावा.
