📌 महत्त्वाचे मुद्दे (Key Takeaways – Quick Revision)
- पुरस्काराचे नाव: महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार (Maharashtra Bhushan Award).
- दर्जा: महाराष्ट्र शासनाचा सर्वोच्च नागरी सन्मान (Highest Civilian Award of Maharashtra).
- स्थापना व सुरुवात: स्थापना १९९५; प्रथम वितरण १९९६ मध्ये.
- प्रथम मानकरी: पु. ल. देशपांडे (पुरुषोत्तम लक्ष्मण देशपांडे – साहित्य क्षेत्र, १९९६).
- सध्याचे स्वरूप (२०२३ पासून सुधारित): ₹२५ लाख रोख रक्कम (पूर्वी ₹१० लाख), मानपत्र, सन्मानचिन्ह व शाल.
- पात्रता निकष: संबंधित व्यक्तीचे महाराष्ट्रात किमान १५ वर्षे वास्तव्य (Residence of at least 15 years) असणे आवश्यक.
- अद्ययावत विजेते: २०२१ – आशा भोसले, २०२२ – आप्पासाहेब धर्माधिकारी, २०२३ – अशोक सराफ, २०२४ – राम सुतार.
महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार: पार्श्वभूमी व स्वरूप
महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार (Maharashtra Bhushan Award) हा महाराष्ट्र शासनाकडून दिला जाणारा सर्वोच्च आणि अतिशय प्रतिष्ठित नागरी सन्मान आहे. साहित्य, कला, क्रीडा, विज्ञान, समाजसेवा, पत्रकारिता, लोकप्रशासन, आरोग्यसेवा आणि उद्योग या क्षेत्रांत उल्लेखनीय व दीपस्तंभासारखे योगदान देणाऱ्या मान्यवरांना हा पुरस्कार देऊन गौरविण्यात येते.
महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेच्या रौप्यमहोत्सवी परंपरेतून राज्याचा स्वतःचा सर्वोच्च सन्मान असावा या उद्देशाने युती शासनाच्या काळात १९९५ मध्ये या पुरस्काराची स्थापना करण्यात आली आणि १९९६ मध्ये थोर साहित्यिक पु. ल. देशपांडे यांना पहिला महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार देऊन गौरव करण्यात आला.
🎯 MPSC परीक्षेच्या दृष्टीने विश्लेषण (Exam Relevance)
MPSC राज्यसेवा (Rajyaseva) आणि संयुक्त गट ‘ब’ व ‘क’ (Combine Group B & C) परीक्षांच्या दृष्टीने खालील घटक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहेत:
- पूर्व परीक्षा (Prelims – चालू घडामोडी व सामान्य ज्ञान): पुरस्काराचे वर्ष, विजेत्याचे नाव, त्यांचे कार्यक्षेत्र, नुकतीच घोषित झालेली नावे (उदा. २०२३ चे विजेते अशोक सराफ, २०२४ चे विजेते राम सुतार), पहिला पुरस्कार कोणाला मिळाला, आणि पुरस्काराच्या रकमेत झालेली वाढ (₹२५ लाख).
- मुख्य परीक्षा (Mains – GS व सामान्य अध्ययन): महाराष्ट्रातील सामाजिक-सांस्कृतिक विकास, पुरस्काराची निकष नियमावली (उदा. १५ वर्षे वास्तव्याची अट), आणि राज्याच्या प्रगतीत विविध क्षेत्रांतील योगदानाचे मूल्यमापन.
पुरस्काराचे निकष, नियम व स्वरूप
महाराष्ट्र भूषण पुरस्काराचे वितरण करताना खालील निकष आणि नियमांचे काटेकोर पालन केले जाते:
- समाविष्ट क्षेत्रे (Fields Recognized): सुरुवातीला साहित्य, कला, क्रीडा आणि विज्ञान या क्षेत्रांपुरता मर्यादित असलेला हा पुरस्कार नंतर समाजसेवा, पत्रकारिता, लोकप्रशासन, आरोग्य आणि उद्योग या क्षेत्रांपर्यंत विस्तारित करण्यात आला.
- पुरस्काराचे स्वरूप (Award Prize & Honors): जानेवारी २०२३ मध्ये महाराष्ट्र मंत्रिमंडळाने घेतलेल्या निर्णयानुसार पुरस्काराची रोख रक्कम १० लाख रुपयांवरून वाढवून २५ लाख रुपये करण्यात आली. यासोबत मानपत्र, सन्मानचिन्ह व शाल प्रदान केली जाते.
- वास्तव्याची अट (Domicile Criterion): सप्टेंबर २०१२ मध्ये नियमात केलेल्या सुधारणेनुसार, संबंधित व्यक्ती महाराष्ट्राची मूळ रहिवासी नसली तरी तिचे महाराष्ट्रात किमान १५ वर्षे वास्तव्य असणे बंधनकारक आहे.
- निवड समिती (Selection Committee): मुख्यमंत्र्यांच्या अध्यक्षतेखालील उच्चस्तरीय समितीद्वारे गुणवत्तेच्या आधारे प्राप्त शिफारशींमधून पुरस्कार विजेत्याची निवड केली जाते.
महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार विजेत्यांची संपूर्ण यादी (१९९६ ते २०२४)
स्थापनेपासून आजतागायत प्रदान करण्यात आलेल्या सर्व महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार विजेत्यांची अद्ययावत माहिती खालील तक्त्यामध्ये दिली आहे:
| अ. क्र. | वर्ष | पुरस्कार विजेत्याचे नाव | क्षेत्र (Field) | विशेष नोंद / संदर्भ |
|---|---|---|---|---|
| १ | १९९६ | पु. ल. देशपांडे | साहित्य (Literature) | पहिले मानकरी (First Recipient), प्रसिद्ध साहित्यिक व नाटककार |
| २ | १९९७ | लता मंगेशकर | कला – संगीत (Music) | गानकोकिळा, भारतरत्न सन्मानित |
| ३ | १९९९ | डॉ. विजय भटकर | विज्ञान (Science) | सुपर कॉम्प्युटर ‘परम’ (PARAM) चे शिल्पकार व शास्त्रज्ञ |
| ४ | २००१ | सचिन तेंडुलकर | क्रीडा (Sports) | क्रिकेट जगतातील विक्रमादित्य, भारतरत्न सन्मानित |
| ५ | २००२ | पंडित भीमसेन जोशी | कला – संगीत (Classical Music) | किराणा घराण्याचे ज्येष्ठ शास्त्रीय गायक, भारतरत्न सन्मानित |
| ६ | २००३ | डॉ. अभय बंग आणि डॉ. राणी बंग | वैद्यकीय सेवा / समाजसेवा | गडचिरोलीत ‘शोधग्राम’ व बालमृत्यू निवारण कार्य (SEARCH) |
| ७ | २००४ | बाबा आमटे (मुरलीधर देविदास आमटे) | समाजसेवा (Social Work) | आनंदवन कुष्ठरोग निवारण प्रकल्प, ज्येष्ठ समाजसेवक |
| ८ | २००५ | डॉ. रघुनाथ अनंत माशेलकर | विज्ञान (Science) | ज्येष्ठ शास्त्रज्ञ, CSIR चे माजी महासंचालक |
| ९ | २००६ | रतन टाटा | उद्योग / समाजकार्य (Industry) | ज्येष्ठ उद्योगपती व टाटा समूहाचे मार्गदर्शक |
| १० | २००७ | रामराव कृष्णराव पाटील (आर. के. पाटील) | समाजसेवा व स्वातंत्र्यलढा | गांधीवादी विचारवंत व स्वातंत्र्यसैनिक |
| ११ | २००८ | नानासाहेब धर्माधिकारी | समाजसेवा / प्रबोधन | दासबोध निरूपण व समाजप्रबोधन कार्य |
| १२ | २००८ | मंगेश पाडगांवकर | साहित्य (Literature) | ज्येष्ठ कवी व साहित्यिक |
| १३ | २००९ | सुलोचना लाटकर | कला – चित्रपट (Cinema) | ज्येष्ठ मराठी व हिंदी चित्रपट अभिनेत्री |
| १४ | २०१० | डॉ. जयंत विष्णू नारळीकर | विज्ञान (Science) | प्रख्यात खगोलभौतिकशास्त्रज्ञ व विज्ञान लेखक (IUCAA चे संस्थापक) |
| १५ | २०११ | डॉ. अनिल काकोडकर | विज्ञान (Science) | अणुऊर्जा शास्त्रज्ञ, अणुऊर्जा आयोगाचे माजी अध्यक्ष |
| – | २०१२ ते २०१४ | (या कालावधीत पुरस्कार प्रदान करण्यात आला नाही) | ||
| १६ | २०१५ | बळवंत मोरेश्वर पुरंदरे (बाबासाहेब पुरंदरे) | साहित्य / इतिहास (History) | शिवशाहीर, शिवचरित्र व ‘जाणता राजा’ महानाट्य |
| १७ | २०२१ | आशा भोसले | कला – संगीत (Playback Singing) | प्रख्यात पार्श्वगायिका (दादासाहेब फाळके पुरस्कार विजेत्या) |
| १८ | २०२२ | आप्पासाहेब धर्माधिकारी | समाजसेवा (Social Reform) | पर्यावरण रक्षण, समाज प्रबोधन व जलसंधारण कार्य |
| १९ | २०२३ | अशोक सराफ | कला – चित्रपट व नाट्य (Acting) | ज्येष्ठ अभिनेते, मराठी व हिंदी चित्रपट-नाट्यसृष्टीतील अद्वितीय योगदान |
| २० | २०२४ | राम सुतार (राम वनजी सुतार) | कला – शिल्पशास्त्र (Sculpture) | विश्वविख्यात शिल्पकार, ‘स्टॅच्यू ऑफ युनिटी’चे मुख्य शिल्पकार |
परीक्षेसाठी लक्षात ठेवण्याजोगे विशेष तथ्ये (Quick Exam Facts)
- एकाच वर्षात दोन पुरस्कार: २००८ मध्ये नानासाहेब धर्माधिकारी (समाजसेवा) आणि मंगेश पाडगांवकर (साहित्य) या दोघांना पुरस्कार देण्यात आला.
- एकाच कुटुंबातील पिता-पुत्र: २००८ मध्ये नानासाहेब धर्माधिकारी आणि २०२२ मध्ये त्यांचे सुपुत्र आप्पासाहेब धर्माधिकारी या दोघांना महाराष्ट्र भूषण पुरस्काराने गौरविण्यात आले आहे.
- दाम्पत्याला सन्मान: २००३ मध्ये डॉ. अभय बंग आणि डॉ. राणी बंग या दांपत्याला संयुक्तपणे सन्मानित करण्यात आले.
- तीन भारतरत्न विजेते: लता मंगेशकर, सचिन तेंडुलकर आणि पंडित भीमसेन जोशी यांना महाराष्ट्र भूषण तसेच देशाचा सर्वोच्च ‘भारतरत्न’ सन्मान प्राप्त आहे.
- सर्वात तरुण मानकरी: २००१ मध्ये सचिन तेंडुलकर हे वयाच्या २८ व्या वर्षी पुरस्कार मिळवणारे सर्वात तरुण विजेते ठरले.
संभाव्य सराव प्रश्न (MPSC Practice Questions)
प्रश्न १. महाराष्ट्र भूषण पुरस्काराबाबत खालील विधाने विचारात घ्या:
(अ) महाराष्ट्र शासनातर्फे दिला जाणारा हा सर्वोच्च नागरी सन्मान आहे.
(ब) पहिला महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार १९९६ मध्ये पु. ल. देशपांडे यांना प्रदान करण्यात आला.
(क) २०२३ मधील मंत्रिमंडळ निर्णयानुसार या पुरस्काराची रोख रक्कम ₹२५ लाख करण्यात आली आहे.
वरीलपैकी कोणते/ती विधान/ने बरोबर आहेत?
१) फक्त (अ) आणि (ब)
२) फक्त (ब) आणि (क)
३) फक्त (अ) आणि (क)
४) (अ), (ब) आणि (क) सर्व बरोबर
उत्तर: ४) (अ), (ब) आणि (क) सर्व बरोबर
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र भूषण हा महाराष्ट्राचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार असून त्याची सुरुवात १९९६ मध्ये झाली (पहिले विजेते पु. ल. देशपांडे). जानेवारी २०२३ मध्ये राज्य सरकारने पुरस्काराची रक्कम ₹१० लाखांवरून वाढवून ₹२५ लाख केली आहे.
प्रश्न २. जोड्या जुळवा (महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार विजेते आणि त्यांचे कार्यक्षेत्र):
गट ‘अ’:
(१) डॉ. विजय भटकर
(२) आप्पासाहेब धर्माधिकारी
(३) अशोक सराफ
(४) राम सुतार
गट ‘ब’:
(i) समाजसेवा व निरूपण (२०२२)
(ii) सुपर कॉम्प्युटर व विज्ञान (१९९९)
(iii) शिल्पशास्त्र व कला (२०२४)
(iv) चित्रपट व अभिनय (२०२३)
योग्य पर्याय निवडा:
१) (१)-(ii), (२)-(i), (३)-(iv), (४)-(iii)
२) (१)-(i), (२)-(ii), (३)-(iii), (४)-(iv)
३) (१)-(ii), (२)-(iv), (३)-(i), (४)-(iii)
४) (१)-(iii), (२)-(i), (३)-(iv), (४)-(ii)
उत्तर: १) (१)-(ii), (२)-(i), (३)-(iv), (४)-(iii)
स्पष्टीकरण: डॉ. विजय भटकर (१९९९ – विज्ञान/सुपरकॉम्प्युटर), आप्पासाहेब धर्माधिकारी (२०२२ – समाजसेवा), अशोक सराफ (२०२३ – कला/अभिनय), राम सुतार (२०२४ – कला/शिल्पशास्त्र).
सतत विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
महाराष्ट्र भूषण (Maharashtra Bhushan Award) हा महाराष्ट्र शासनाचा सर्वोच्च आणि मानाचा नागरी पुरस्कार आहे.
पहिला महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार १९९६ मध्ये प्रसिद्ध साहित्यिक आणि नाटककार पुरुषोत्तम लक्ष्मण देशपांडे (पु. ल. देशपांडे) यांना प्रदान करण्यात आला.
सध्या महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार विजेत्यास २५ लाख रुपये रोख, सन्मानचिन्ह, मानपत्र आणि शाल देऊन गौरविण्यात येते.
२०२३ चा महाराष्ट्र भूषण ज्येष्ठ अभिनेते अशोक सराफ यांना, तर २०२४ चा महाराष्ट्र भूषण प्रख्यात शिल्पकार राम सुतार यांना प्रदान करण्यात आला.
