मराठी व्याकरणातील ‘शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द’ हा घटक MPSC राज्यसेवा, संयुक्त गट-ब, गट-क तसेच इतर स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. एखादा शब्द किंवा संकल्पना स्पष्ट करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या शब्दसमूहाऐवजी नेमका एक शब्द वापरणे, हा या घटकाचा मुख्य उद्देश आहे.
उदाहरणार्थ:
- केलेले उपकार जाणणारा — कृतज्ञ
- केलेले उपकार न जाणणारा — कृतघ्न
- ज्याला लिहिता-वाचता येत नाही असा — निरक्षर
- रात्री वावरणारा — निशाचर
- दुसऱ्यावर अवलंबून असणारा — परावलंबी
या लेखात शब्दांचा वर्णानुक्रमानुसार संग्रह, अवघड शब्दांचे अर्थ, गोंधळ होणाऱ्या शब्दांमधील फरक आणि सरावासाठी प्रश्न दिले आहेत.
अभ्यासासाठी रंगसंकेत
- 🔴 RED ZONE: तुलनेने क्लिष्ट, दुर्मीळ किंवा विशेष लक्षात ठेवण्यासारखे शब्द.
- 🟡 YELLOW ZONE: अर्थ समजून घेऊन लक्षात ठेवण्यासारखे शब्द.
- 🟢 GREEN ZONE: मूलभूत आणि तुलनेने सोपे शब्द.
हे रंग अभ्यासाचे नियोजन करण्यासाठी आहेत; ते अधिकृत परीक्षेतील प्रश्नांच्या वारंवारतेचे मोजमाप नाहीत.
शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द – वर्णानुक्रमानुसार मास्टर लिस्ट
अ
| क्र. | शब्द | अर्थ / शब्दसमूह | स्तर |
|---|---|---|---|
| 1 | अनुज | मागाहून जन्मलेला | 🟢 |
| 2 | अनुपम | ज्याला कशाचीही उपमा देता येत नाही असा | 🟡 |
| 3 | अननुभवी | अनुभव नसलेला | 🟢 |
| 4 | अनमोल | ज्याची किंमत करता येत नाही असा | 🟡 |
| 5 | अनाकलनीय | ज्याचा अर्थ सहज समजत नाही असे | 🟡 |
| 6 | अनाथ | ज्याला कोणाचाही आधार नाही असा | 🟢 |
| 7 | अनाथाश्रम | निराश्रितांना आश्रय देणारी संस्था | 🟢 |
| 8 | अनावरण | पडदा दूर करणे | 🟢 |
| 9 | अनावर | आवरता किंवा नियंत्रित करता येत नाही असे | 🟡 |
| 10 | अनवाणी | पायात पादत्राणे न घालता | 🟢 |
| 11 | अनुगमन | एखाद्याच्या मागून जाणे | 🟡 |
| 12 | अनुताप | केलेल्या कृतीबद्दल वाटणारा पश्चात्ताप | 🟡 |
| 13 | अनुयायी | एखाद्याचे अनुकरण करणारा | 🟢 |
| 14 | अन्योक्ती | एकाला उद्देशून दुसऱ्याला बोलणे | 🔴 |
| 15 | अपक्ष | कोणत्याही पक्षात सहभागी नसलेला | 🟢 |
| 16 | अप्पलपोटा | स्वतःच्याच फायद्याचा विचार करणारा | 🟡 |
| 17 | अप्रस्तुत | विषयाशी संबंध नसलेले | 🟡 |
| 18 | अप्सरा | देवलोकातील स्त्री | 🟡 |
| 19 | अभाव | एखाद्या गोष्टीची उणीव असलेली स्थिती | 🟢 |
| 20 | अभूतपूर्व | पूर्वी कधीही न घडलेले | 🟡 |
| 21 | अभिसारिका | प्रियकराला भेटण्यासाठी संकेतस्थळी जाणारी स्त्री | 🔴 |
| 22 | अमर | ज्याला मृत्यू नाही असा | 🟢 |
| 23 | अमूल्य | ज्याचे मूल्य अत्यंत मोठे आहे असे | 🟢 |
| 24 | अजातशत्रू | ज्याला कोणीही शत्रू नाही असा | 🟡 |
| 25 | अज्ञेय | जाणून घेणे अशक्य असलेले | 🔴 |
| 26 | अजर | ज्याला म्हातारपण येत नाही असा | 🔴 |
| 27 | अजिंक्य | ज्याला जिंकता येत नाही असा | 🟢 |
| 28 | अष्टपैलू | विविध क्षेत्रांत प्रवीण असलेला | 🟢 |
| 29 | अष्टावधानी | एकाच वेळी अनेक गोष्टींकडे लक्ष देणारा | 🟡 |
| 30 | अतिथी | पाहुणा म्हणून आलेली व्यक्ती | 🟢 |
| 31 | अतुलनीय | ज्याची तुलना करता येत नाही असा | 🟡 |
| 32 | अथांग | ज्याचा थांग लागत नाही असे | 🟡 |
| 33 | अद्वितीय | ज्याच्यासारखा दुसरा कोणी नाही असा | 🟡 |
| 34 | अनमोल | ज्याची किंमत करता येत नाही असा | 🟡 |
| 35 | अल्पसंतुष्ट | थोडक्यात समाधान मानणारा | 🟡 |
| 36 | अल्पायुषी | कमी आयुष्य असलेला | 🟢 |
| 37 | अवर्णनीय | ज्याचे वर्णन करता येत नाही असे | 🟢 |
| 38 | अविनाशी | ज्याचा नाश होत नाही असा | 🟢 |
| 39 | अविस्मरणीय | ज्याचा विसर पडत नाही असा | 🟢 |
| 40 | अवीट | ज्याचा कंटाळा येत नाही असे | 🟡 |
| 41 | आस्तिक | ईश्वरावर विश्वास ठेवणारा | 🟢 |
| 42 | आभास | नसलेली गोष्ट असल्यासारखी वाटणे | 🟡 |
| 43 | आंतरराष्ट्रीय | राष्ट्राराष्ट्रांमधील | 🟢 |
| 44 | आमरण | मरेपर्यंत | 🟢 |
| 45 | आशीर्वाद | दुसऱ्याच्या कल्याणासाठी व्यक्त केलेली सदिच्छा | 🟢 |
| 46 | आकाशगंगा | आकाशातील ताऱ्यांचा विस्तृत पट्टा | 🟢 |
| 47 | आबालवृद्ध | बालकांपासून वृद्धांपर्यंत सर्व | 🟡 |
| 48 | आजन्म | जन्मापासून मृत्यूपर्यंत किंवा संपूर्ण आयुष्यभर | 🟡 |
| 49 | आजानुबाहू | ज्याचे हात गुडघ्यांपर्यंत लांब आहेत असा | 🔴 |
| 50 | आपादमस्तक | पायापासून डोक्यापर्यंत | 🟡 |
| 51 | आल्हाददायक | मनाला आनंद देणारे | 🟢 |
| 52 | अन्नदाता | अन्न देणारा | 🟢 |
| 53 | अन्नछत्र | धर्मार्थ मोफत भोजन मिळण्याचे ठिकाण | 🟡 |
| 54 | अनाकलनीय | आकलन करण्यास कठीण असे | 🟡 |
| 55 | आस्तिक | ईश्वर आहे असे मानणारा | 🟢 |
| 56 | आश्रित | दुसऱ्याच्या आधारावर जगणारा | 🟡 |
| 57 | आगंतुक | पूर्वसूचना न देता आलेला पाहुणा | 🟡 |
| 58 | अर्धचंद्र देणे | हाकलून देणे किंवा हकालपट्टी करणे | 🟡 |
| 59 | आसेतुहिमाचल | दक्षिणेकडील सेतूपासून हिमालयापर्यंत | 🔴 |
| 60 | उःशाप | शापातून मुक्तता करणारा प्रतिशाप किंवा शापमुक्ती | 🔴 |
इ
| क्र. | शब्द | अर्थ / शब्दसमूह | स्तर |
|---|---|---|---|
| 61 | इष्टापत्ती | प्रतिकूल परिस्थितीतून उद्भवलेला अनुकूल लाभ | 🔴 |
| 62 | इरले | पावसापासून संरक्षणासाठी केलेले झाडपाल्याचे आवरण | 🔴 |
उ
| क्र. | शब्द | अर्थ / शब्दसमूह | स्तर |
|---|---|---|---|
| 63 | उभयचर | जमीन व पाणी या दोन्ही ठिकाणी राहणारा | 🟢 |
| 64 | उदयोन्मुख | उदयास येत असलेला | 🟢 |
| 65 | उद्यमशील | सतत उद्योग करणारा | 🟢 |
| 66 | उधळ्या | अनावश्यक किंवा भरपूर खर्च करणारा | 🟢 |
| 67 | उर्वरित | शिल्लक राहिलेले | 🟢 |
| 68 | उत्क्रांती | क्रमाक्रमाने घडणारा विकासात्मक बदल | 🟡 |
| 69 | उपकृत | ज्याच्यावर उपकार झाले आहेत असा | 🟡 |
| 70 | उपरा | परक्या ठिकाणी राहणारा किंवा बाहेरचा | 🟡 |
| 71 | उदकशांती | मंत्रोच्चाराने पाणी शिंपडण्याचा धार्मिक विधी | 🔴 |
| 72 | उष्टावन | लहान मुलाला प्रथम अन्न खाऊ घालण्याचा कार्यक्रम | 🔴 |
| 73 | उरवळी | शेताची हद्द दाखवण्यासाठी घातलेला बांध | 🔴 |
क
| क्र. | शब्द | अर्थ / शब्दसमूह | स्तर |
|---|---|---|---|
| 74 | कर्तव्यतत्पर | कर्तव्य पार पाडण्यास तत्पर असणारा | 🟡 |
| 75 | कर्तव्यपराङ्मुख | कर्तव्याकडे पाठ फिरवणारा | 🔴 |
| 76 | कामचुकार | काम करण्याची टाळाटाळ करणारा | 🟢 |
| 77 | कृतज्ञ | केलेले उपकार जाणणारा | 🟢 |
| 78 | कृतघ्न | केलेले उपकार न जाणणारा | 🟢 |
| 79 | कनवाळू | दुसऱ्याचे दुःख पाहून कळवळणारा | 🟢 |
| 80 | कपोतवृत्ती | कबुतराप्रमाणे अन्न साठवून अल्पावधीत वापरण्याची वृत्ती | 🔴 |
| 81 | कमलाक्षी | कमळासारखे सुंदर डोळे असलेली स्त्री | 🔴 |
| 82 | कल्पवृक्ष | इच्छित वस्तू देणारा कल्पित वृक्ष | 🟡 |
| 83 | कथाकार | कथा लिहिणारा किंवा सांगणारा | 🟢 |
| 84 | कवयित्री | कविता रचणारी स्त्री | 🟢 |
| 85 | कर्णमधुर | ऐकण्यास गोड वाटणारे | 🟢 |
| 86 | कष्टकरी | कष्ट करून उपजीविका करणारा | 🟢 |
| 87 | कुंभार | मातीची भांडी बनवणारा | 🟢 |
| 88 | कासार | काचेच्या बांगड्या बनवणारा | 🟡 |
| 89 | कटीबद्ध | एखादे कार्य करण्यासाठी दृढनिश्चय केलेला | 🟡 |
| 90 | कणगी | धान्य साठवण्याचे पात्र | 🔴 |
| 91 | करपल्लवी | हातांच्या खुणांद्वारे व्यक्त होणारी सांकेतिक भाषा | 🔴 |
| 92 | कामधेनू | इच्छित वस्तू देणारी काल्पनिक गाय | 🟡 |
| 93 | कोपिष्ट | अतिशय रागीट स्वभावाचा | 🟡 |
| 94 | खंदक | किल्ल्याभोवती संरक्षणासाठी खणलेला चर | 🟡 |
| 95 | क्षितिज | आकाश व जमीन एकत्र मिळाल्यासारखे दिसणारी रेषा | 🟢 |
| 96 | खग | आकाशात गमन करणारा; पक्षी | 🔴 |
| 97 | खट्याळ | सतत खोड्या काढणारा | 🟢 |
| 98 | खेळगडी | आपल्याबरोबर खेळणारा | 🟢 |
| 99 | खप्पीखास | स्रोतामधील अर्थ पडताळणी आवश्यक | 🔴 |
| 100 | खचीक | सतत खर्च करणारा | 🟡 |
ग
| क्र. | शब्द | अर्थ / शब्दसमूह | स्तर |
|---|---|---|---|
| 101 | गडकरी | गडाचा किंवा किल्ल्याचा अधिकारी | 🟡 |
| 102 | गर्भश्रीमंत | जन्मतः श्रीमंत असलेला | 🟡 |
| 103 | गुप्तहेर | गुप्त माहिती मिळवणारा | 🟢 |
| 104 | गजगामिनी | हत्तीसारखी डौलदार चाल असलेली स्त्री | 🔴 |
| 105 | गजगामिनी | हत्तीच्या चालीसारखी डौलदार चाल असलेली | 🔴 |
| 106 | गायरान | गुरे चरण्यासाठी राखलेली जमीन | 🟡 |
| 107 | गावगाडा | गावाचा कारभार | 🟡 |
| 108 | गावकूस | गावाभोवतीची सीमा किंवा तट | 🟡 |
| 109 | गिरिजन | डोंगरात राहणारे लोक | 🟢 |
| 110 | गीतकार | गीते रचणारा | 🟢 |
| 111 | गोदाम | वस्तू किंवा धान्य साठवण्याची बंदिस्त जागा | 🟢 |
| 112 | घरकोंबडा | सतत घरात बसून राहणारा | 🟡 |
| 113 | घरभेदी | घरातील किंवा गटातील गुपिते शत्रूला सांगणारा | 🟡 |
| 114 | घोकंपट्टी | अर्थ समजून न घेता पाठांतर करणे | 🟡 |
| 115 | घाला | अचानक आलेले संकट | 🟢 |
| 116 | गोरजमुहूर्त | गुरे परतताना उडणाऱ्या धुळीची संध्याकाळची वेळ | 🔴 |
| 117 | गोग्रास | गायींसाठी काढून ठेवलेला घास | 🔴 |
| 118 | गाभारा | देवळातील मूर्ती असलेला आतील भाग | 🟢 |
| 119 | गारुडी | सापांचा खेळ करून दाखवणारा | 🟡 |
| 120 | गुणग्राहक | इतरांचे गुण ओळखून त्यांची कदर करणारा | 🟡 |
च
| क्र. | शब्द | अर्थ / शब्दसमूह | स्तर |
|---|---|---|---|
| 121 | चतुष्पाद | चार पाय असणारा | 🟢 |
| 122 | चतुरानन | चार मुखे असलेला; ब्रह्मदेव | 🔴 |
| 123 | चहाडखोर | इतरांच्या चहाड्या करणारा | 🟡 |
| 124 | चावडी | गावाच्या कामकाजाची जागा | 🟡 |
| 125 | चक्रपाणी | ज्याच्या हातात चक्र आहे असा विष्णू | 🔴 |
| 126 | चक्रव्यूह | सैन्याची चक्राकार रचना | 🟡 |
| 127 | चांदणे | चंद्रापासून मिळणारा प्रकाश | 🟢 |
| 128 | चंद्रमुखी | चंद्रासारखे मुख असलेली | 🟡 |
| 129 | चव्हाटा | चार रस्ते एकत्र येतात ती जागा | 🟡 |
| 130 | चिंतामणी | चिंता दूर करणारा कल्पित मणी | 🔴 |
| 131 | चिकित्सक | एखाद्या गोष्टीची बारकाईने तपासणी करणारा | 🟡 |
| 132 | चिरंजीव | दीर्घकाळ जगणारा | 🟢 |
| 133 | चुगलखोर | चुगल्या करणारा | 🟡 |
| 134 | चौक | चार रस्ते मिळतात ती जागा | 🟢 |
| 135 | चित्रगुप्त | मानवाच्या पाप-पुण्याचा हिशोब ठेवणारा यमाचा सेवक | 🔴 |
ज
| क्र. | शब्द | अर्थ / शब्दसमूह | स्तर |
|---|---|---|---|
| 136 | जलचर | पाण्यात राहणारा | 🟢 |
| 137 | जगन्नियंता | जगाचे नियंत्रण करणारा | 🟡 |
| 138 | जगज्जेता | जग जिंकणारा | 🟡 |
| 139 | जन्मभूमी | ज्या भूमीत जन्म झाला ती भूमी | 🟢 |
| 140 | जिज्ञासू | जाणून घेण्याची इच्छा असणारा | 🟢 |
| 141 | जिवलग | अत्यंत जवळचा किंवा प्रिय असणारा | 🟢 |
| 142 | जितेंद्रिय | ज्याने इंद्रियांवर विजय मिळवला आहे असा | 🔴 |
| 143 | जेता | विजय मिळवणारा | 🟡 |
| 144 | जयघोष | विजय किंवा समर्थन व्यक्त करणारा सामूहिक घोष | 🟢 |
| 145 | जीर्णोद्धार | जुन्या वास्तूची दुरुस्ती व पुनर्बांधणी | 🟡 |
| 146 | जागल्या | रात्री जागून गावाचे रक्षण करणारा | 🔴 |
ट
| क्र. | शब्द | अर्थ / शब्दसमूह | स्तर |
|---|---|---|---|
| 147 | टंकसाळ | नाणी तयार करण्याचा कारखाना | 🟡 |
| 148 | टवाळखोर | रिकामटेकडेपणाने फिरणारा किंवा टवाळक्या करणारा | 🟡 |
| 149 | तट | किल्ल्याची संरक्षक भिंत | 🟢 |
| 150 | तत्कालीन | त्या वेळचा | 🟢 |
| 151 | ताम्रपट | तांब्याच्या पत्र्यावर कोरलेला लेख | 🟡 |
| 152 | तिठा | तीन रस्ते एकत्र येतात ती जागा | 🟢 |
| 153 | तितिक्षा | हालअपेष्टा सहन करण्याची क्षमता | 🔴 |
| 154 | त्रिदंडी | शरीर, मन व वाणी यांचे संयमन करणारा संन्यासप्रकार | 🔴 |
| 155 | तपोवन | तप करण्याचे वन किंवा स्थान | 🟡 |
| 156 | तहनामा | तहासंबंधीचे करारपत्र | 🟡 |
| 157 | तोंडपुजेपणा | समोरच्याची तोंडावर स्तुती करण्याची वृत्ती | 🟡 |
| 158 | तोळामासा | अतिशय नाजूक किंवा अशक्त | 🟡 |
द
| क्र. | शब्द | अर्थ / शब्दसमूह | स्तर |
|---|---|---|---|
| 159 | दानशूर | भरपूर दानधर्म करणारा | 🟢 |
| 160 | दाता | दान करणारा | 🟢 |
| 161 | दरिद्रीनारायण | अतिशय गरीब व्यक्ती | 🟡 |
| 162 | दरवेशी | अस्वलाचा खेळ करून दाखवणारा | 🟡 |
| 163 | दैववादी | नशिबावर विश्वास ठेवणारा | 🟡 |
| 164 | दिवाभीत | दिवसाला भिणारा; घुबड | 🔴 |
| 165 | दीर्घायु | दीर्घ आयुष्य असलेला | 🟢 |
| 166 | दीर | पतीचा भाऊ | 🟢 |
| 167 | दीपस्तंभ | जहाजांना दिशा दाखवणारा मनोऱ्यावरील दिवा | 🟡 |
| 168 | दुराचारी | वाईट आचरण करणारा | 🟡 |
| 169 | दैनिक | दररोज प्रकाशित होणारे वृत्तपत्र | 🟢 |
| 170 | दुआब | दोन नद्यांमधील प्रदेश | 🔴 |
| 171 | द्विज | दोनदा जन्मलेला | 🔴 |
| 172 | दुतोंड्या | दोन बाजूंनी परस्परविरोधी बोलणारा | 🟡 |
| 173 | ध्येय | साध्य करावयाची गोष्ट | 🟢 |
| 174 | धबधबा | उंचावरून कोसळणारे पाणी | 🟢 |
| 175 | धर्मशाळा | यात्रेकरूंच्या निवासासाठी बांधलेली इमारत | 🟢 |
| 176 | धर्मांतर | एका धर्मातून दुसऱ्या धर्मात जाणे | 🟡 |
| 177 | धर्मांध | धर्माविषयी अतिरेकी किंवा अविवेकी आग्रह धरणारा | 🟡 |
| 178 | धर्मसंस्थापक | धर्माची स्थापना करणारा | 🟡 |
| 179 | धनवान | भरपूर संपत्ती असलेला | 🟢 |
| 180 | धनको | कर्ज देणारा | 🟡 |
| 181 | ऋणको | कर्ज घेणारा | 🟡 |
| 182 | निराधार | ज्याला आधार नाही असा | 🟢 |
| 183 | निरक्षर | ज्याला लिहिता-वाचता येत नाही असा | 🟢 |
| 184 | निरपेक्ष | कोणतीही अपेक्षा नसलेला | 🟡 |
| 185 | निर्भय | ज्याला भीती नाही असा | 🟢 |
| 186 | निरिच्छ | ज्याची इच्छा उरलेली नाही असा | 🟡 |
| 187 | निर्वासित | घर किंवा देश सोडण्यास भाग पडलेला | 🟡 |
| 188 | निर्व्यसनी | कोणतेही व्यसन नसलेला | 🟢 |
| 189 | निशाचर | रात्री वावरणारा | 🟡 |
| 190 | निपुत्रिक | ज्याला मुले नाहीत असा | 🟡 |
| 191 | निपक्षपाती | कोणत्याही पक्षाची बाजू न घेणारा | 🟡 |
| 192 | नवज्वर | नऊ दिवस टिकणारा ताप | 🔴 |
| 193 | नवमतवादी | नवीन विचारांचा पुरस्कार करणारा | 🟡 |
| 194 | नखशिखांत | पायाच्या नखापासून डोक्यापर्यंत | 🟡 |
| 195 | नट | नाटकात भूमिका करणारा पुरुष | 🟢 |
| 196 | नांदी | नाटकाच्या सुरुवातीचे स्तवनगीत | 🔴 |
| 197 | नादिष्ट | एका गोष्टीचा सतत नाद असलेला | 🟡 |
| 198 | न्यायनिष्ठ | न्यायाच्या कामात दक्ष असणारा | 🟡 |
| 199 | न्यायनिष्ठुर | न्याय देताना कठोर असणारा | 🔴 |
| 200 | नियतकालिक | ठरावीक कालावधीनंतर प्रकाशित होणारे प्रकाशन | 🟡 |
प
| क्र. | शब्द | अर्थ / शब्दसमूह | स्तर |
|---|---|---|---|
| 201 | परावलंबी | दुसऱ्यावर अवलंबून असणारा | 🟢 |
| 202 | परस्परावलंबी | एकमेकांवर अवलंबून असणारे | 🟡 |
| 203 | परोपजीवी | दुसऱ्याच्या जिवावर जगणारा | 🟡 |
| 204 | परिचारिका | रुग्णांची सेवा करणारी स्त्री | 🟢 |
| 205 | पाणबुडी | पाण्याखाली चालणारे जलयान | 🟢 |
| 206 | पाणपोई | मोफत पाणी मिळण्याची व्यवस्था | 🟢 |
| 207 | पाणवठा | पाणी भरण्याची किंवा मिळण्याची जागा | 🟢 |
| 208 | पाणथळ | पाणी साचलेली जमीन | 🟢 |
| 209 | पंच | वाद सोडवण्यासाठी मान्य केलेली व्यक्ती | 🟡 |
| 210 | पंचक्रोशी | पाच कोसांचा प्रदेश | 🟡 |
| 211 | पंचांग | तिथी, वार, नक्षत्र, योग आणि करण या पाच अंगांचा समूह | 🟡 |
| 212 | पक्षपंधरवडा | पंधरा दिवसांचा कालावधी | 🟡 |
| 213 | पाक्षिक | पंधरा दिवसांनी प्रकाशित होणारे नियतकालिक | 🟡 |
| 214 | पाथरवट | दगड घडवणारा कारागीर | 🟡 |
| 215 | पागा | घोडे बांधण्याची जागा | 🟡 |
| 216 | पांजरपोळ | जनावरांच्या संगोपनासाठी असलेले ठिकाण | 🟡 |
| 217 | पंकज | चिखलात उत्पन्न होणारे; कमळ | 🟡 |
| 218 | पोरका | आई-वडिलांचा आधार नसलेला | 🟢 |
| 219 | पोपटपंची | अर्थ न समजता केलेले पाठांतर | 🟡 |
| 220 | पुरोगामी | प्रगतिशील विचारांचा पुरस्कार करणारा | 🟡 |
| 221 | प्रतिगामी | मागे नेणारा किंवा जुन्या रूढींना चिकटणारा | 🟡 |
| 222 | प्रेक्षक | पाहण्यासाठी जमलेले लोक | 🟢 |
| 223 | प्रदर्शन | पाहण्यासाठी वस्तू मांडलेली जागा किंवा कार्यक्रम | 🟢 |
| 224 | प्रलयकाळ | जगाचा नाश होण्याची वेळ | 🟡 |
| 225 | प्रक्षिप्त | मूळ ग्रंथात नंतर घातलेला मजकूर | 🔴 |
| 226 | पूर्वज | आधीच्या पिढ्यांतील व्यक्ती | 🟢 |
| 227 | पूर्वाभिमुख | पूर्वेकडे तोंड केलेला | 🟢 |
| 228 | पूर्वपक्ष | वादविवादात प्रथम मांडलेली भूमिका | 🔴 |
| 229 | पेय | पिण्यास योग्य द्रवपदार्थ | 🟢 |
| 230 | परदेशगमन | दुसऱ्या देशात जाणे | 🟢 |
| 231 | परदेशभ्रमण | दुसऱ्या देशात फिरणे | 🟢 |
| 232 | पुराणमतवादी | जुन्या मतांना चिकटून राहणारा | 🟡 |
| 233 | पोरकट | लहान मुलासारख्या अविचारी पद्धतीने वागणारा | 🟡 |
| 234 | पाऊलवाट | पायी जाण्यासाठी असलेली अरुंद वाट | 🟢 |
| 235 | पाश्चिमात्य | पश्चिमेकडील देशांशी संबंधित | 🟡 |
| 236 | पाट | विधवेचा पुनर्विवाह करण्याची प्रथा; संदर्भानुसार अर्थ तपासावा | 🔴 |
| 237 | पेंड | पशुखाद्यासाठी वापरला जाणारा चारा; स्रोतामधील अन्य अर्थ पडताळावा | 🟡 |
| 238 | पांजरपोळ | आजारी, वृद्ध किंवा निराधार जनावरांसाठीचे आश्रयस्थान | 🟡 |
| 239 | पाणथळ | पाणी साचणारा प्रदेश | 🟢 |
| 240 | पथदर्शक | मार्ग दाखवणारा किंवा दिशा देणारा | 🟢 |
ब ते म
| क्र. | शब्द | अर्थ / शब्दसमूह | स्तर |
|---|---|---|---|
| 241 | बहुश्रुत | भरपूर वाचन किंवा ऐकण्यामुळे ज्ञान असलेला | 🟡 |
| 242 | बहुरूपी | विविध सोंगे घेणारा | 🟡 |
| 243 | बिनतक्रार | कोणतीही तक्रार न करता | 🟢 |
| 244 | बिनबोभाट | कोणालाही कळू न देता | 🟡 |
| 245 | बेवारस | ज्याला वारस नाही असा | 🟡 |
| 246 | बोगदा | डोंगर पोखरून आरपार केलेला मार्ग | 🟢 |
| 247 | बुद्धिजीवी | प्रामुख्याने बौद्धिक कार्य करणारा | 🟡 |
| 248 | बुद्धिप्रामाण्यवादी | बुद्धीला प्रमाण मानून विचार करणारा | 🔴 |
| 249 | भांडकुदळ | सतत भांडण करणारा | 🟡 |
| 250 | भूचर | जमिनीवर राहणारा | 🟡 |
| 251 | मनमिळावू | सर्वांशी मिळूनमिसळून वागणारा | 🟢 |
| 252 | मनसोक्त | मनाला वाटेल तितके | 🟢 |
| 253 | मनकवडा | दुसऱ्याच्या मनातील विचार ओळखणारा | 🟡 |
| 254 | मनोहर | मनाला आकर्षित करणारा | 🟢 |
| 255 | मितभाषी | मोजके बोलणारा | 🟡 |
| 256 | मिताहारी | मोजका आहार घेणारा | 🟡 |
| 257 | मितव्ययी | काटकसरीने खर्च करणारा | 🟡 |
| 258 | मिश्रविवाह | भिन्न जातींतील व्यक्तींमधील विवाह | 🟡 |
| 259 | मूर्तिकार | मूर्ती घडवणारा | 🟢 |
| 260 | मूर्तिपूजक | मूर्तीची पूजा करणारा | 🟡 |
| 261 | मूर्तिभंजक | मूर्तीचा नाश करणारा | 🟡 |
| 262 | मशालजी | मशाल धरणारा नोकर | 🟡 |
| 263 | महत्त्वाकांक्षी | मोठे ध्येय साध्य करण्याची तीव्र इच्छा असलेला | 🟢 |
| 264 | माजघर | घरातील मधले दालन | 🟡 |
| 265 | माधुकरी | अनेक ठिकाणी भिक्षा मागून मिळवलेले अन्न | 🔴 |
| 266 | मारेकरी | दुसऱ्याला ठार मारणारा किंवा मारण्यासाठी पाठवलेला | 🟡 |
| 267 | माहेर | विवाहित स्त्रीच्या आई-वडिलांचे घर | 🟢 |
| 268 | माहूत | हत्तीला काबूत ठेवणारा | 🟡 |
| 269 | मदारी | माकडाचा खेळ करून दाखवणारा | 🟡 |
| 270 | मांडवपरतणी | लग्नानंतर वधूपक्षाकडून वरपक्षाला दिली जाणारी मेजवानी | 🔴 |
| 271 | माच | पिकांच्या संरक्षणासाठी केलेला मांडव | 🔴 |
| 272 | मेघाच्छादित | ढगांनी झाकलेले | 🟡 |
| 273 | मासिक | दर महिन्याला प्रकाशित होणारे नियतकालिक | 🟢 |
| 274 | मानधन | कार्याबद्दल सन्मानाने दिला जाणारा मोबदला | 🟡 |
| 275 | मार्गदर्शक | मार्ग दाखवणारा | 🟢 |
| 276 | मृत्युंजय | मृत्यूवर विजय मिळवणारा | 🔴 |
| 277 | मिंधा | उपकाराखाली दबलेला किंवा ओशाळलेला | 🔴 |
| 278 | मृगनयना | हरिणीसारखे डोळे असलेली स्त्री | 🔴 |
| 279 | मदिराक्षी | मदिरेप्रमाणे धुंद करणारे डोळे असलेली स्त्री | 🔴 |
| 280 | मुद्देसूद | मुख्य मुद्द्यांवर आधारित | 🟢 |
| 281 | मनमिळावू | इतरांशी प्रेमाने मिसळून वागणारा | 🟢 |
| 282 | यथाशक्ती | शक्य असेल त्या क्षमतेनुसार | 🟢 |
य ते ह
| क्र. | शब्द | अर्थ / शब्दसमूह | स्तर |
|---|---|---|---|
| 283 | युगपुरुष | आपल्या काळातील परिस्थितीला योग्य वळण देणारी प्रभावी व्यक्ती | 🟡 |
| 284 | युगप्रवर्तक | नवीन युग किंवा परिवर्तनाची सुरुवात करणारा | 🟡 |
| 285 | युयुत्सू | लढण्याची तीव्र इच्छा असणारा | 🔴 |
| 286 | विजिगीषू | विजय मिळवण्याची दुर्दम्य इच्छा असणारा | 🔴 |
| 287 | यम-नियम | आत्मसंयमनासाठी पाळावयाची तत्त्वे | 🔴 |
| 288 | लखपती | लाखो रुपयांची संपत्ती असलेला | 🟢 |
| 289 | लवाद | वाद मिटवण्यासाठी नेमलेला मध्यस्थ | 🟡 |
| 290 | लटांबर | अवांतर पसारा किंवा फाफटपसारा | 🔴 |
| 291 | लोकोत्तर | सामान्यांपेक्षा विलक्षण किंवा असामान्य | 🔴 |
| 292 | लोहार | लोखंडाच्या वस्तू बनवणारा | 🟢 |
| 293 | वक्ता | भाषण करणारा | 🟢 |
| 294 | वक्तृत्व | भाषण करण्याची कला | 🟢 |
| 295 | वनवासी | वनात राहणारा | 🟢 |
| 296 | वार्ताहर | घटनास्थळी जाऊन माहिती मिळवणारा | 🟡 |
| 297 | वृत्तनिवेदक | बातम्या सादर करणारा | 🟡 |
| 298 | वावटळ | वेगाने फिरणारा वाऱ्याचा भोवरा | 🟡 |
| 299 | झंझावात | अत्यंत वेगाने वाहणारा जोरदार वारा | 🟡 |
| 300 | विधुर | ज्याची पत्नी मरण पावली आहे असा पुरुष | 🟢 |
| 301 | विधवा | जिचा पती मरण पावला आहे अशी स्त्री | 🟢 |
| 302 | विद्वान | भरपूर ज्ञान असलेला | 🟢 |
| 303 | वैमानिक | विमान चालवणारा | 🟢 |
| 304 | वैष्णव | विष्णूची भक्ती करणारा | 🟡 |
| 305 | शरणागत | शरण आलेला | 🟡 |
| 306 | श्रद्धाळू | श्रद्धा ठेवणारा | 🟢 |
| 307 | श्रमजीवी | श्रम करून उपजीविका करणारा | 🟡 |
| 308 | शैव | शिवाची भक्ती करणारा | 🟡 |
| 309 | शाप | एखाद्याचे वाईट होवो अशी व्यक्त केलेली इच्छा | 🟢 |
| 310 | शीघ्रकोपी | लवकर रागावणारा | 🟡 |
| 311 | शतायुषी | शंभर वर्षे आयुष्य असलेला | 🟡 |
| 312 | शब्दातीत | शब्दांत व्यक्त करता येणार नाही असे | 🔴 |
| 313 | संकलक | माहिती किंवा मजकूर एकत्र करणारा | 🟡 |
| 314 | संगम | दोन नद्या एकत्र मिळण्याची जागा | 🟢 |
| 315 | संपादक | मजकूर संपादित करणारा | 🟢 |
| 316 | संस्मरणीय | कायम स्मरणात राहण्यासारखे | 🟡 |
| 317 | सदाचारी | चांगले आचरण असणारा | 🟢 |
| 318 | सधवा | जिचा पती जिवंत आहे अशी स्त्री | 🟡 |
| 319 | समयसूचक | योग्य वेळी योग्य उत्तर किंवा कृती करणारा | 🟡 |
| 320 | समाजकंटक | समाजाला त्रास देणारी व्यक्ती | 🟡 |
| 321 | सहजसाध्य | सहजपणे साध्य करता येणारे | 🟢 |
| 322 | सांगकाम्या | सांगितलेले तेवढेच काम करणारा | 🟡 |
| 323 | सुखासीन | सुखात राहणारा किंवा सुखाच्या आहारी गेलेला | 🟡 |
| 324 | सुभाषित | सुंदर शब्दांतील बोधप्रद वाक्य | 🟡 |
| 325 | स्थानबद्ध | एका ठिकाणी राहण्यास बांधील केलेला | 🟡 |
| 326 | स्मारक | आठवण जतन करण्यासाठी उभारलेली वस्तू किंवा वास्तू | 🟢 |
| 327 | स्वयंसेवक | स्वतःहून सेवाकार्य करणारा | 🟢 |
| 328 | स्वावलंबी | स्वतःवर अवलंबून असणारा | 🟢 |
| 329 | हस्तलिखित | हाताने लिहिलेले | 🟢 |
| 330 | हृदयद्रावक | मनाला तीव्र दुःख देणारे | 🟡 |
| 331 | हृदयस्पर्शी | मनाला भिडणारे | 🟢 |
| 332 | हेर | गुप्त माहिती मिळवणारा | 🟡 |
| 333 | हटवादी | स्वतःच्या मताचा हट्ट धरणारा | 🟡 |
| 334 | हेकेखोर | स्वतःचाच हट्ट चालवणारा | 🟡 |
| 335 | हत्तीखाना | हत्ती बांधण्याची जागा | 🟡 |
| 336 | हविर्भाग | यज्ञात देवतेला अर्पण केला जाणारा भाग | 🔴 |
| 337 | हतभागी | दुर्दैवी असलेला | 🟡 |
| 338 | वल्कल | झाडाच्या सालीपासून बनवलेले वस्त्र | 🔴 |
| 339 | शिक्केनवीस | शिक्का तयार करणारा किंवा सांभाळणारा अधिकारी | 🔴 |
| 340 | सहगमन | पतीच्या मृत्यूनंतर स्त्रीने त्याच्यासोबत आत्मदहन करण्याची ऐतिहासिक प्रथा | 🔴 |
परीक्षेत गोंधळ होणारे शब्द
| शब्द | योग्य अर्थ |
|---|---|
| कृतज्ञ | केलेले उपकार जाणणारा |
| कृतघ्न | केलेले उपकार न जाणणारा |
| धनको | कर्ज देणारा |
| ऋणको | कर्ज घेणारा |
| परावलंबी | दुसऱ्यावर अवलंबून असणारा |
| परस्परावलंबी | एकमेकांवर अवलंबून असणारे |
| पुरोगामी | प्रगतिशील विचारांचा पुरस्कार करणारा |
| प्रतिगामी | मागे नेणारा किंवा जुन्या रूढींना चिकटणारा |
| विधुर | पत्नी मरण पावलेला पुरुष |
| विधवा | पती मरण पावलेली स्त्री |
| निरक्षर | लिहिता-वाचता न येणारा |
| निर्व्यसनी | कोणतेही व्यसन नसलेला |
| दैनिक | दररोज प्रकाशित होणारे |
| पाक्षिक | पंधरा दिवसांनी प्रकाशित होणारे |
| मासिक | दर महिन्याला प्रकाशित होणारे |
| वार्षिक | दरवर्षी प्रकाशित होणारे |
| जलचर | पाण्यात राहणारा |
| नभचर | आकाशात वावरणारा |
| भूचर | जमिनीवर राहणारा |
| उभयचर | जमीन आणि पाणी या दोन्ही ठिकाणी राहणारा |
| अपूर्व | पूर्वी न पाहिलेले किंवा न अनुभवलेले |
| अश्रुतपूर्व | पूर्वी कधीही न ऐकलेले |
| अविस्मरणीय | विसरता येणार नाही असे |
| अवर्णनीय | वर्णन करता येणार नाही असे |
| अजर | ज्याला म्हातारपण येत नाही असा |
| अमर | ज्याला मृत्यू नाही असा |
| अजिंक्य | ज्याला जिंकता येत नाही असा |
| अजातशत्रू | ज्याला शत्रू नाही असा |
सराव प्रश्न – बहुपर्यायी प्रश्न
प्रश्न १. केलेले उपकार न जाणणाऱ्या व्यक्तीस काय म्हणतात?
A) कृतज्ञ
B) कृतघ्न
C) कनवाळू
D) दानशूर
प्रश्न २. पंधरा दिवसांनी प्रकाशित होणाऱ्या नियतकालिकाला काय म्हणतात?
A) दैनिक
B) मासिक
C) पाक्षिक
D) वार्षिक
प्रश्न ३. जमीन आणि पाणी या दोन्ही ठिकाणी राहणाऱ्या प्राण्याला काय म्हणतात?
A) जलचर
B) नभचर
C) भूचर
D) उभयचर
प्रश्न ४. दुसऱ्यावर अवलंबून असणाऱ्या व्यक्तीस काय म्हणतात?
A) स्वावलंबी
B) परावलंबी
C) निरपेक्ष
D) निर्भय
प्रश्न ५. ज्याला कोणताही शत्रू नाही अशा व्यक्तीस काय म्हणतात?
A) अजिंक्य
B) अजातशत्रू
C) अजर
D) अद्वितीय
प्रश्न ६. अर्थ न समजता केलेल्या पाठांतराला काय म्हणतात?
A) घोकंपट्टी
B) पोपटपंची
C) वक्तृत्व
D) अन्योक्ती
प्रश्न ७. गुप्त माहिती मिळवणाऱ्या व्यक्तीस काय म्हणतात?
A) वार्ताहर
B) संकलक
C) गुप्तहेर
D) संपादक
प्रश्न ८. ज्याची पत्नी मरण पावली आहे अशा पुरुषाला काय म्हणतात?
A) विधवा
B) विधुर
C) निपुत्रिक
D) निराधार
प्रश्न ९. कर्ज देणाऱ्या व्यक्तीस काय म्हणतात?
A) ऋणको
B) धनको
C) परावलंबी
D) दानशूर
प्रश्न १०. ज्याचे वर्णन करता येत नाही अशा गोष्टीस काय म्हणतात?
A) अविनाशी
B) अवर्णनीय
C) अविस्मरणीय
D) अनमोल
उत्तरतालिका
- B — कृतघ्न
- C — पाक्षिक
- D — उभयचर
- B — परावलंबी
- B — अजातशत्रू
- B — पोपटपंची
- C — गुप्तहेर
- B — विधुर
- B — धनको
- B — अवर्णनीय
अभ्यास कसा करावा?
- दररोज 20 ते 30 शब्द वाचा.
- शब्दाचा अर्थ झाकून ठेवून स्वतः उत्तर आठवण्याचा प्रयत्न करा.
- कृतज्ञ–कृतघ्न, धनको–ऋणको आणि पुरोगामी–प्रतिगामी यांसारख्या जोड्या एकत्र अभ्यासा.
- चुकीचे उत्तर आलेले शब्द स्वतंत्र वहीत लिहा.
- काही दिवसांनी त्याच शब्दांची उजळणी करा आणि सराव प्रश्न सोडवा.
निष्कर्ष
‘शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द’ या घटकात केवळ शब्द पाठ करणे पुरेसे नाही; शब्दाचा नेमका अर्थ आणि जवळच्या अर्थाच्या शब्दांमधील फरक समजून घेणेही आवश्यक आहे. नियमित उजळणी, उदाहरणे आणि सराव प्रश्नांच्या मदतीने हा घटक अधिक प्रभावीपणे शिकता येतो.
MPSC परीक्षेच्या मराठी व्याकरणाच्या तयारीसाठी हा शब्दसंग्रह अभ्यासा आणि कठीण शब्दांची स्वतंत्र यादी तयार करा.