मराठी व्याकरणात ‘वर्णविचार व वर्णमाला’ हा सर्वात मूलभूत आणि अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. MPSC, सरळसेवा आणि इतर स्पर्धा परीक्षांमध्ये या घटकावर दरवर्षी विविध प्रश्न विचारले जातात. महाराष्ट्र शासनाच्या ६ नोव्हेंबर २०२२ च्या शासन निर्णयानुसार (GR 2022) मराठी वर्णमालेत करण्यात आलेले बदल आणि ५२ वर्णांची सुटसुटीत रचना खालीलप्रमाणे सविस्तर स्पष्ट केली आहे.
१. वर्ण व वर्णमाला : प्राथमिक संकल्पना
- वर्ण (Varna/Sounds): आपल्या तोंडावाटे निघणाऱ्या मूलध्वनींना ‘वर्ण’ असे म्हणतात. हे मूलध्वनी हवेत विरून नष्ट होऊ नयेत म्हणून आपण ते विशिष्ट खुणांनी किंवा चिन्हांनी लिहून ठेवतो; म्हणूनच त्यांना ‘वर्ण’ (रंग किंवा चिन्ह) असे म्हणतात.
- मूलवर्णरूप: शब्दाचे प्रथम लक्षात येणारे बाह्यरूप म्हणजे मूलवर्णरूप होय.
- अक्षर (Syllables): पूर्ण उच्चारलेल्या वर्णाला किंवा ध्वनीला ‘अक्षर’ म्हणतात. अक्षर म्हणजे ‘न नष्ट होणारे’ (अ + क्षर).
- वर्णमाला (Alphabet Chart): देवनागरी लिपीतील मराठी भाषेतील सर्व लेखनचिन्हांच्या आणि वर्णाच्या शिस्तबद्ध तक्त्याला ‘वर्णमाला’ किंवा ‘अक्षरमाला’ असे म्हणतात.
२. देवनागरी लिपी व तिची वैशिष्ट्ये
- लिपी नाव: मराठी भाषेच्या लेखनासाठी देवनागरी लिपी (ज्याला बाळबोध लिपी असेही म्हणतात) वापरली जाते.
- लेखन पद्धती: देवनागरी लिपी डावीकडून उजवीकडे लिहिली जाते. ती आडव्या, उभ्या, तिरप्या आणि गोल रेषांचा वापर करून लिहिली जाते. शब्द लिहून झाल्यावर त्यावर शिरोरेषा (वरची आडवी रेघ) देण्याची पद्धत आहे.
- आदर्श लिपी: देवनागरी लिपीला ‘आदर्श लिपी’ मानले जाते, कारण या लिपीत ‘एक ध्वनी, एक लिपिचिन्ह’ हा मुख्य निकष पाळला जातो.
३. महाराष्ट्र शासन निर्णय २०२२ नुसार मराठी वर्णमाला (५२ वर्ण)
महाराष्ट्र शासनाच्या ६ नोव्हेंबर २०२२ च्या नवीन आदेशानुसार मराठी वर्णमालेत एकूण ५२ वर्ण स्वीकारण्यात आले आहेत:
| अ. क्र. | वर्णाचा प्रकार | एकूण संख्या | समाविष्ट वर्ण |
|---|---|---|---|
| १ | स्वर (Vowels) | १४ | अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ऌ, ए, ॲ, ऐ, ओ, ऑ, औ |
| २ | स्वरादी (Swaradi) | ०२ | अं (अनुस्वार), अः (विसर्ग) |
| ३ | व्यंजने (Consonants) | ३४ | क्, ख्, ग्, घ्, ङ्, च्, छ्, ज्, झ्, ञ्, ट्, ठ्, ड्, ढ्, ण्, त्, थ्, द्, ध्, न्, प्, फ्, ब्, भ्, म्, य्, र्, ल्, व्, श्, ष्, स््, ह्, ळ् |
| ४ | विशेष संयुक्त व्यंजने | ०२ | क्ष्, ज्ञ् |
| कुल | एकूण वर्ण | ५२ | मराठी वर्णमाला (GR 2022) |
महत्त्वाचे शासन नियम (GR 2022 Updates):
- आदत्त स्वर (ॲ व ऑ): इंग्रजी भाषेच्या प्रभावामुळे मराठीत आलेले ‘ॲ’ आणि ‘ऑ’ हे दोन स्वर वर्णमालेत समाविष्ट करण्यात आले आहेत. प्रा. अरविंद मंगरुळकर यांनी हे स्वर समाविष्ट करण्याची शिफारस केली होती.
- स्वरांचा क्रम: उच्चारस्थानानुसार स्वरांच्या क्रमात ‘ए’ नंतर ‘ॲ’ आणि ‘ओ’ नंतर ‘ऑ’ यांचा समावेश करण्यात आला आहे.
- सोळाखडी (१६ अक्षरे): वर्णमालेत १४ स्वर व २ स्वरादी समाविष्ट झाल्यामुळे पूर्वीची ‘बाराखडी’ आता ‘सोळाखडी’ झाली आहे.
- व्यंजनांचे रूप: वर्णमालेत व्यंजने अपूर्ण उच्चाराची दर्शवण्यासाठी नेहमी पाय मोडून (हलन्त स्वरूपात) लिहिली जातात (उदा. क्, ख्). जेव्हा त्यात ‘अ’ मिसळतो, तेव्हा ते पूर्ण अक्षर बनते (उदा. क् + अ = क).
- विशेष संयुक्त व्यंजने (क्ष व ज्ञ): ‘क्ष’ आणि ‘ज्ञ’ ही संयुक्त व्यंजने असली, तरी परंपरेने चालत आलेली विशेष लेखनचिन्हे असल्याने त्यांना वर्णमालेत शेवटी स्वतंत्र स्थान दिले आहे.
४. पारंपरिक (४८) वि. आधुनिक (५२) वर्णमाला तुलना
स्पर्धा परीक्षांमध्ये वर्णमालेच्या ऐतिहासिक बदलांवर आधारित प्रश्न विचारले जातात. खालील तक्त्यावरून हा फरक स्पष्ट होतो:
| घटक | पारंपरिक वर्णमाला | आधुनिक वर्णमाला (२००९/२०२२ GR) |
|---|---|---|
| स्वर | १२ (बाराखडी) | १४ (ॲ व ऑ सह) |
| स्वरादी | ०२ | ०२ |
| व्यंजने | ३४ | ३४ |
| विशेष संयुक्त व्यंजने | ०० | ०२ (क्ष व ज्ञ) |
| एकूण वर्ण संख्या | ४८ वर्ण | ५२ वर्ण |
५. वर्णमाला आणि अक्षरमाला यांतील फरक
- वर्णमाला (Varnmala): यामध्ये व्यंजने ही पाय मोडून (हलन्त स्वरूपात) दर्शवली जातात (उदा. क्, ख्, ग्) कारण ते अपूर्ण उच्चाराचे मूळ ध्वनी असतात.
- अक्षरमाला (Aksharmala): शालेय स्तरावर किंवा सामान्य वाचनात व्यंजने ही ‘अ’ स्वराने युक्त (पूर्ण उच्चारित) दर्शवली जातात (उदा. क, ख, ग).
६. अकारविल्हे क्रम (Dictionary & Sort Order – GR 2022)
शब्दकोशात किंवा संगणकावर शब्दांचा योग्य अकारविल्हे (Alphabetical Order) क्रम लावण्यासाठी महाराष्ट्र शासनाने ६ नोव्हेंबर २०२२ च्या परिशिष्ट २ नुसार खालीलप्रमाणे वर्णक्रम निश्चित केला आहे:
अंक (० ते ९) -> विरामचिन्हे} -> स्वर -> स्वरादी -> व्यंजने -> विशेष संयुक्त व्यंजने (क्ष, ज्ञ)
- उदा. संगणकीय वर्णक्रम विचार:
- गोप (ग् + ओ + प् + अ)) आणि गोपी (ग् + ओ + प् + ई) यामध्ये ‘अ’ आधी येत असल्याने गोप हा शब्द आधी येईल.
- कंठ, कठोर, काठ या तीन शब्दांत स्वरादी (अनुस्वार) आधी येत असल्याने कंठ प्रथम येईल, नंतर कठोर आणि शेवटी काठ येईल.
७. परीक्षाभिमुख महत्त्वाचे तथ्य (MPSC Exam Key Points)
- मराठीतील एकमेव स्वतंत्र वर्ण: ‘ळ’ हा मराठी भाषेतील स्वतंत्र वर्ण मानला जातो.
- लुप्त होण्याच्या मार्गावर असणारे वर्ण: ऋ, ऌ, आणि ञ हे वर्ण मराठीतून हळूहळू लुप्त होण्याच्या मार्गावर आहेत.
- देवनागरीतील अंकांची लिपी: वर्णमालेत अंक देताना ते देवनागरी अंकातच (०, १, २… ९) द्यावेत, रोमन अंकात देऊ नयेत.
- भाषातज्ज्ञ व संज्ञा:
- ॲ व ऑ: इंग्रजीतून घेतलेले आदत्त / आयात स्वर.
- अच: स्वरांना संस्कृतमध्ये ‘अच’ म्हणतात.
- हल / परवर्ण: व्यंजनांना संस्कृतमध्ये ‘हल’ किंवा ‘परवर्ण’ म्हणतात.